Bài học rút ra từ một thế kỷ thị trường Mỹ: Tại sao chúng ta nên theo đuổi Beta, quên đi Alpha

Tác giả: Nick Maggiulli, Blogger tài chính & tác giả 《Just Keep Buying》

Biên dịch: Felix, PANews

Trong giới đầu tư, người ta thường cho rằng lợi nhuận vượt trội (Alpha), tức là khả năng vượt thị trường, là mục tiêu mà nhà đầu tư nên hướng tới. Điều này hoàn toàn hợp lý. Trong điều kiện các yếu tố khác không đổi, Alpha luôn càng nhiều càng tốt.

Tuy nhiên, sở hữu Alpha không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với lợi nhuận đầu tư tốt hơn. Bởi vì, Alpha của bạn luôn phụ thuộc vào hiệu suất của thị trường. Nếu thị trường diễn biến không tốt, Alpha cũng có thể không giúp bạn có lợi nhuận.

Ví dụ, hình dung có hai nhà đầu tư: Alex và Pat. Alex rất giỏi đầu tư, mỗi năm đều vượt thị trường 5%. Trong khi Pat là nhà đầu tư kém, mỗi năm đều thua thị trường 5%. Nếu Alex và Pat đầu tư trong cùng một khoảng thời gian, lợi nhuận hàng năm của Alex luôn cao hơn Pat 10%.

Nhưng nếu Pat và Alex bắt đầu đầu tư vào các thời điểm khác nhau thì sao? Liệu có tồn tại trường hợp: mặc dù Alex giỏi hơn, lợi nhuận của Pat lại vượt qua Alex?

Câu trả lời là có. Thực tế, nếu Alex đầu tư vào cổ phiếu Mỹ từ năm 1960 đến 1980, còn Pat đầu tư từ năm 1980 đến 2000, thì sau 20 năm, lợi nhuận đầu tư của Pat sẽ vượt qua của Alex. Dưới đây là biểu đồ thể hiện điều này:

So sánh lợi nhuận trung bình hàng năm thực tế của cổ phiếu Mỹ trong 20 năm từ 1960-1980 và 1980-2000 Trong trường hợp này, lợi nhuận hàng năm của Alex từ 1960-1980 là 6.9% (1.9% + 5%), còn của Pat từ 1980-2000 là 8% (13% – 5%). Mặc dù khả năng đầu tư của Pat không bằng Alex, nhưng về tổng lợi nhuận đã điều chỉnh theo lạm phát, Pat lại thể hiện tốt hơn.

Nhưng nếu đối thủ của Alex là một nhà đầu tư thực sự? Hiện tại giả định rằng đối thủ của Alex là Pat, người luôn thua thị trường 5% mỗi năm. Nhưng trong thực tế, đối thủ thực sự của Alex phải là nhà đầu tư theo chỉ số, luôn đạt lợi nhuận bằng thị trường mỗi năm.

Trong tình huống này, ngay cả khi Alex vượt thị trường 10% mỗi năm từ 1960-1980, thì vẫn sẽ bị tụt lại so với nhà đầu tư theo chỉ số từ 1980-2000.

Dù đây là một ví dụ cực đoan (tức là một giá trị ngoại lệ), bạn sẽ ngạc nhiên khi phát hiện ra rằng, sở hữu Alpha dẫn đến tần suất thua lỗ so với hiệu suất lịch sử rất cao. Như biểu đồ dưới đây:

Tỷ lệ lợi nhuận của thị trường chứng khoán Mỹ trong tất cả các chu kỳ 20 năm từ 1871-2005, so sánh giữa kích thước alpha và xác suất thua lỗ chỉ số Như bạn thấy, khi không có Alpha (0%), khả năng vượt thị trường gần như là tung đồng xu (khoảng 50%). Tuy nhiên, khi lợi nhuận Alpha tăng lên, hiệu ứng lãi kép của lợi nhuận sẽ làm giảm xác suất thua lỗ chỉ số, nhưng mức độ tăng không lớn như bạn tưởng tượng. Ví dụ, ngay cả khi lợi nhuận Alpha hàng năm là 3% trong 20 năm, trong các giai đoạn khác của lịch sử thị trường Mỹ, vẫn có khả năng 25% là hiệu suất kém hơn quỹ chỉ số.

Dĩ nhiên, có người sẽ tranh luận rằng, lợi nhuận tương đối mới là điều quan trọng nhất, nhưng cá nhân tôi không đồng tình với quan điểm này. Hãy tự hỏi, bạn muốn đạt lợi nhuận trung bình của thị trường trong thời kỳ bình thường, hay chỉ muốn “thua ít hơn người khác” trong thời kỳ khủng hoảng lớn (tức là đạt lợi nhuận Alpha dương)? Tôi chắc chắn chọn lợi nhuận theo chỉ số.

Dù sao, trong phần lớn các trường hợp, lợi nhuận theo chỉ số sẽ mang lại lợi nhuận khá tốt. Như biểu đồ dưới đây, lợi nhuận thực hàng năm của thị trường Mỹ theo từng thập kỷ có dao động, nhưng phần lớn đều dương (lưu ý: dữ liệu thập niên 2020 chỉ tính đến 2025):

Tất cả những điều này cho thấy, mặc dù kỹ năng đầu tư rất quan trọng, nhưng trong nhiều trường hợp, hiệu suất của thị trường còn quan trọng hơn. Nói cách khác, hãy cầu nguyện cho Beta, chứ không phải Alpha.

Về mặt kỹ thuật, β (Beta) đo lường mức độ biến động lợi nhuận của một tài sản so với thị trường. Nếu một cổ phiếu có Beta bằng 2, thì khi thị trường tăng 1%, dự kiến cổ phiếu đó sẽ tăng 2% (và ngược lại). Nhưng để đơn giản, thường người ta gọi lợi nhuận thị trường là Beta (tức hệ số Beta bằng 1).

Tin vui là, nếu thị trường trong một giai đoạn không cung cấp đủ “Beta”, nó có thể bù đắp lợi nhuận trong chu kỳ tiếp theo. Bạn có thể thấy điều này qua biểu đồ dưới, thể hiện lợi nhuận trung bình hàng năm thực tế của cổ phiếu Mỹ trong 20 năm từ 1871-2025:

Biểu đồ này trực quan thể hiện cách lợi nhuận phục hồi mạnh mẽ sau các giai đoạn trì trệ. Lấy ví dụ lịch sử thị trường Mỹ, nếu bạn đầu tư vào năm 1900, trong 20 năm tiếp theo, lợi nhuận thực trung bình hàng năm sẽ gần như bằng 0%. Nhưng nếu bạn bắt đầu đầu tư năm 1910, trong 20 năm tiếp theo, lợi nhuận thực trung bình sẽ khoảng 7%. Tương tự, nếu đầu tư vào cuối năm 1929, lợi nhuận trung bình hàng năm khoảng 1%; còn nếu bắt đầu vào mùa hè 1932, lợi nhuận trung bình có thể lên tới 10%.

Sự khác biệt lớn về lợi nhuận này một lần nữa chứng minh tầm quan trọng của hiệu suất thị trường chung (Beta) so với kỹ năng đầu tư (Alpha). Bạn có thể hỏi, “Tôi không kiểm soát được thị trường đi như thế nào, vậy điều đó có quan trọng không?”

Điều này rất quan trọng, vì nó là một dạng giải thoát. Nó giúp bạn thoát khỏi áp lực “phải đánh bại thị trường”, để tập trung vào những điều thực sự có thể kiểm soát. Thay vì lo lắng về việc thị trường không theo ý bạn, hãy xem nó như một yếu tố bạn không cần phải tối ưu hóa, vì bạn không thể tối ưu hóa nó.

Vậy, bạn nên tối ưu hóa điều gì để thay thế? Nâng cao sự nghiệp, tỷ lệ tiết kiệm, sức khỏe, gia đình và nhiều lĩnh vực khác. Trong chiều dài cuộc đời, giá trị tạo ra từ những lĩnh vực này còn quan trọng hơn nhiều so với việc cố gắng kiếm vài điểm phần trăm lợi nhuận vượt trội trong danh mục đầu tư.

Hãy tính một ví dụ đơn giản, mức tăng lương 5% hoặc chuyển nghề chiến lược một lần có thể giúp tăng thu nhập trọn đời của bạn lên hàng trăm nghìn, thậm chí nhiều hơn. Tương tự, duy trì sức khỏe tốt cũng là một biện pháp quản lý rủi ro hiệu quả, giúp giảm thiểu chi phí y tế trong tương lai. Và dành thời gian bên gia đình, giúp họ có hình mẫu tích cực cho tương lai. Những quyết định này mang lại lợi ích lớn hơn nhiều so với việc cố gắng vượt thị trường của hầu hết các nhà đầu tư.

Năm 2026, hãy tập trung vào những điều đúng đắn, theo đuổi Beta chứ không phải Alpha.

Liên quan: Đánh giá đầu tư hai năm: bữa tiệc của Bitcoin, đám tang của altcoin, tại sao tài sản của bạn lại giảm giá trong thị trường bò?