Tại sao các nhà đầu tư liên tục mất tiền khi theo đuổi cổ phiếu dao rơi

Thế giới tài chính đầy những câu chuyện cảnh báo về các nhà đầu tư đã phạm một sai lầm chí mạng: họ mua cổ phiếu đang giảm giá và từ chối buông bỏ. Hành vi này có tên trên Phố Wall là " cố bắt dao đang rơi" — và nó vẫn là một trong những sai lầm đắt giá nhất trong quản lý danh mục đầu tư. Nghịch lý đau đớn là những cổ phiếu khiến chúng ta dễ bị cám dỗ nhất thường chính là những cổ phiếu gây tổn hại lớn nhất đến tài sản của chúng ta.

Mỗi nhà đầu tư đều đã nghe câu nói này, và phần lớn hiểu ý nghĩa cơ bản của nó. Tuy nhiên, khi đến lúc thực sự áp dụng trí tuệ này trong điều kiện thị trường thực tế, nhiều người thông minh lại cảm thấy bất lực trước sức cám dỗ. Phép ẩn dụ đơn giản nhưng mạnh mẽ: giống như bắt một con dao đang rơi sẽ cắt đứt tay bạn, mua cổ phiếu giảm giá sẽ cắt xuyên qua lợi nhuận đầu tư của bạn. Câu hỏi không phải là liệu mọi người có hiểu khái niệm này hay không, mà là tại sao họ liên tục phớt lờ nó.

Tâm lý đằng sau cái bẫy “dao đang rơi”

Các nhà đầu tư trở thành nạn nhân của các cổ phiếu “dao đang rơi” vì một lý do tưởng chừng đơn giản nhưng thực ra rất tinh vi: chúng trông có vẻ là những cơ hội mua vào giá rẻ. Một cổ phiếu giao dịch ở mức giá bằng một nửa so với trước đó có vẻ như “nên” bật tăng trở lại. Lý luận này cảm thấy không thể cưỡng lại, đặc biệt khi giá cổ phiếu gần đây đã đạt mức cao kỷ lục. Niềm tin rằng quá trình trở về trung bình (mean reversion) sẽ xảy ra cuối cùng là rất mạnh mẽ — và nguy hiểm.

Điều làm cho cái bẫy này trở nên nguy hiểm là nó khai thác một bản năng hợp lý. Thị trường chứng khoán tổng thể đã thực sự hồi phục sau mọi đợt bán tháo lớn trong lịch sử. Chỉ số S&P 500 liên tục đạt mức cao mới sau các giai đoạn giảm điểm. Mẫu hình lịch sử này là có thật và có thể xác minh. Tuy nhiên, sự thật này làm mờ đi một điểm phân biệt quan trọng: trong khi thị trường chung luôn hồi phục, thì các cổ phiếu riêng lẻ thường không làm vậy. Một số công ty không bao giờ thấy lại mức cao trước đó — điều này mâu thuẫn với lý luận trực giác đã dẫn đến quyết định đầu tư ban đầu.

Hiểu tại sao một số cổ phiếu cứ tiếp tục giảm

Không phải tất cả các cổ phiếu giảm giá đều giống nhau. Có cổ phiếu giảm do điều kiện thị trường tạm thời. Có cổ phiếu giảm vì có vấn đề căn bản trong nội tại công ty. Chìa khóa để tránh cái bẫy “dao đang rơi” là học cách phân biệt giữa các trường hợp này — một kỹ năng phân biệt thành công của nhà đầu tư với những người liên tục đuổi theo khoản lỗ.

Sự lừa đảo của cổ tức cao

Một loại cổ phiếu giảm giá đặc biệt giấu mình rất khéo léo là những cổ phiếu có tỷ suất cổ tức cao bất thường. Cổ tức chiếm phần quan trọng trong lợi nhuận dài hạn của cổ phiếu. Theo dữ liệu của S&P Global, cổ tức đã chiếm gần một phần ba tổng lợi nhuận của S&P 500 kể từ năm 1926. Vì lý do này, nhiều nhà đầu tư tự nhiên săn tìm các cổ phiếu mang lại thu nhập cổ tức cao.

Cái bẫy xuất hiện khi một cổ phiếu thể hiện tỷ suất cổ tức cực kỳ cao — đặc biệt là vượt quá 7%, và nhất là chạm mức 10% hoặc hơn. Những điều này không phải là món quà từ các công ty hào phóng; chúng là những tín hiệu cảnh báo được ngụy trang như cơ hội. Khi một công ty duy trì tỷ lệ cổ tức 4% và giá cổ phiếu sau đó giảm 50%, tỷ lệ cổ tức sẽ tăng gấp đôi lên 8%. Nhưng sự điều chỉnh toán học này tiết lộ một sự thật khó chịu: giá cổ phiếu không giảm vì cổ tức trở nên hào phóng hơn. Nó giảm vì công ty đó đang gặp vấn đề nghiêm trọng.

Cuối cùng, các công ty này đối mặt với một thời điểm quyết định. Khi điều kiện kinh doanh xấu đi làm giảm dòng tiền, nhiều công ty buộc phải cắt giảm mạnh cổ tức của mình. Những gì từng là nguồn thu nhập hấp dẫn nay biến mất. Mô hình này giải thích tại sao các cổ phiếu có tỷ lệ cổ tức đột nhiên tăng cao hoặc kéo dài quá mức vẫn là một trong những loại cổ phiếu “dao đang rơi” nguy hiểm nhất trên Phố Wall.

Cái bẫy giá trị: Khi rẻ nghĩa là đã hỏng

Một loại cổ phiếu “dao đang rơi” khác cũng rất phổ biến là cái gọi là “cái bẫy giá trị”. Những cổ phiếu này có tỷ lệ P/E thấp, gợi ý rằng chúng đang bị định giá thấp hơn giá trị thực. Đối với những người chưa có nhiều kinh nghiệm, P/E 7 hoặc 8 trông như một cơ hội tuyệt vời so với trung bình thị trường. Giá cổ phiếu có vẻ rất thấp so với lợi nhuận, kích thích cảm giác muốn mua vào.

Tuy nhiên, tỷ lệ P/E thấp có thể kéo dài nhiều năm hoặc thậm chí hàng thập kỷ vì một lý do chính đáng. Các công ty mắc kẹt trong nhóm này thường gặp phải các mô hình lợi nhuận chu kỳ hoặc không thể dự đoán rõ ràng. Một số đã làm thất vọng nhà đầu tư nhiều lần trong thời gian dài, dần dần làm giảm niềm tin vào khả năng phục hồi của họ. Ví dụ điển hình là Ford Motor Company. Giao dịch với P/E 7.91, Ford vẫn giữ mức giá như năm 1998 — hơn hai mươi năm với mức tăng trưởng tối thiểu. Trong nhiều thập kỷ, nhà đầu tư tự thuyết phục rằng Ford đang bị định giá thấp và sẽ phục hồi. Nhưng sự phục hồi đó chưa bao giờ xảy ra. Cổ phiếu không rẻ; nó đã bị hỏng.

Cái bẫy giá trị thành công chính là vì nó lôi kéo nhà đầu tư vào một câu chuyện hấp dẫn: rằng mua với giá chiết khấu cuối cùng sẽ mang lại lợi nhuận. Tuy nhiên, không có luật nào trong đầu tư bắt buộc các cổ phiếu rẻ sẽ cuối cùng trở nên đắt đỏ. Thị trường đã phản ánh khả năng hạn chế của công ty — và những khả năng đó có thể mãi mãi không cải thiện.

Sai lầm “Phải tăng giá mới đúng”

Có lẽ dạng sai lầm dựa trên cảm xúc nhất của cái bẫy “dao đang rơi” bắt nguồn từ lịch sử gần đây. Một cổ phiếu đạt đỉnh cao mọi thời đại là 100 đô la nhưng nay chỉ còn 30 đô la. Chắc chắn nó sẽ trở lại 100 đô, đúng không? Sức hấp dẫn tâm lý này rất lớn, đặc biệt khi thành tích quá khứ còn mới trong trí nhớ.

Lập luận này bỏ qua một thực tế căn bản của thị trường: giá quá khứ không đảm bảo cho hiệu suất tương lai. Chỉ vì một chứng khoán đã đạt một mức cao nhất định trước đó không có nghĩa là nó sẽ đạt lại mức đó lần nữa. Tuy nhiên, vô số nhà đầu tư đã chứng kiến danh mục của mình suy giảm trong khi vẫn tiếp tục đặt niềm tin vào logic thua lỗ này, đổ thêm vốn vào các vị thế đang tiếp tục giảm. Nỗi đau tâm lý khi chấp nhận thua lỗ thường khiến người ta đổ thêm tiền vào vấn đề, hy vọng giảm trung bình giá và phục hồi qua một cú bật trở lại trong tưởng tượng.

Điều bi thảm là trong khi thị trường chung luôn tạo đỉnh mới sau các đợt điều chỉnh lớn, thì các cổ phiếu riêng lẻ thường không bao giờ phục hồi về mức đỉnh cũ. Xây dựng chiến lược đầu tư dựa trên hy vọng “nó đã trở lại trước đây, vậy chắc chắn sẽ trở lại lần nữa” dẫn trực tiếp đến các khoản lỗ tập trung trong các cổ phiếu yếu.

Phân biệt cơ hội và cái bẫy

Khó khăn nằm ở việc phân biệt một cổ phiếu thực sự đang bị định giá thấp và có khả năng phục hồi với cái bẫy “dao đang rơi” sẽ tiếp tục giảm. Sự phân biệt này là điều phân biệt nhà đầu tư nghiệp dư với những người có kinh nghiệm. Một số dấu hiệu cảnh báo giúp nhận biết cổ phiếu thật sự là “dao đang rơi”:

• Sự giảm giá của cổ phiếu đi kèm với các yếu tố cơ bản xấu đi chứ không phải do biến động tạm thời của thị trường
• Các nhà phân tích hạ cấp và áp lực bán từ các tổ chức ngày càng tăng
• Công ty có lịch sử làm thất vọng kỳ vọng
• Thay đổi trong ban lãnh đạo hoặc chiến lược rõ ràng mơ hồ
• Ngành nghề gặp khó khăn về cấu trúc hoặc đã lỗi thời

Quy tắc cốt lõi: Đừng cố bắt những thứ đang rơi

Trí tuệ trong câu “đừng cố bắt dao đang rơi” không phức tạp, nhưng việc áp dụng đòi hỏi sự kỷ luật. Khi một cổ phiếu giảm mạnh, bước đi thông minh nhất thường là đứng ngoài cuộc. Để nó rơi xuống sàn rồi mới xem xét. Tay bạn sẽ không bị cắt, và danh mục của bạn vẫn nguyên vẹn.

Điều này không có nghĩa là tránh tất cả các cổ phiếu trong giai đoạn yếu tạm thời — thị trường thưởng cho những ai có khả năng phân biệt giữa đợt bán tháo tạm thời và sự phá hủy giá trị vĩnh viễn. Thay vào đó, nó là việc phát triển khả năng đánh giá để nhận biết khi nào sự giảm giá phản ánh cơ hội hấp dẫn và khi nào nó báo hiệu một tài sản đang trong tình trạng xấu đi. Những nhà đầu tư thành thạo kỹ năng này sẽ tránh được cái bẫy bắt dao đang rơi lặp đi lặp lại và sự phá sản tài chính tất yếu đi kèm.