Dùng triết lý Ramadan để suy nghĩ về thị trường

Sử dụng triết lý Ramadan để suy nghĩ về thị trường mang lại một góc nhìn vượt ra ngoài phân tích kỹ thuật thuần túy. Nó xem thị trường như một tấm gương phản chiếu nhân tính, ham muốn, sự kiên nhẫn và ý thức tập thể, chứ không chỉ là một cỗ máy tăng giảm giá. Các thực hành cốt lõi của Ramadan — chay tịnh (Sawm), tự kiểm soát, suy ngẫm (Tafakkur), hào phóng (Zakat/Sadaqah) và phó thác cho Allah (Tawakkul) — đều có thể được phản ánh trực tiếp vào tâm lý và chiến lược giao dịch, đầu tư.

1. Chay tịnh → Kiềm chế lòng tham và FOMO (Fear Of Missing Out)
Ramadan qua việc nhịn ăn hoàn toàn từ bình minh đến hoàng hôn, huấn luyện tín đồ kiểm soát những ham muốn cơ bản nhất (thèm ăn). Việc “bắt buộc trống kho” này rất giống với kỷ luật trong giao dịch: Thị trường dễ khiến người ta “đói là ăn bừa” — mua đỉnh, bắt đáy, giao dịch liên tục. Triết lý Ramadan nhắc nhở: Thật sự thỏa mãn không đến từ việc ăn no tức thì (lợi nhuận ngắn hạn), mà là sự rõ ràng và sức mạnh sau khi vượt qua cảm giác trống rỗng. Nhiều nghiên cứu cho thấy, ở các quốc gia đa số là người Hồi giáo, trong tháng Ramadan, lợi nhuận trung bình của thị trường chứng khoán cao hơn rõ rệt so với các thời điểm khác trong năm (có nghiên cứu còn đề cập tới gần 9 lần), trong khi độ biến động lại giảm đi. Điều này không phải là “kỳ tích”, mà rất có thể là do việc nhịn ăn giúp ổn định cảm xúc, giảm các xung động đầu cơ, thúc đẩy tâm lý nắm giữ dài hạn, tạo ra một sự kết hợp hiếm có của “độ biến động thấp + lợi nhuận dương”.

2. Suy ngẫm (Tafakkur) → Thường xuyên xem lại quá trình đầu tư và phù hợp với giá trị
Ramadan khuyến khích việc tự kiểm điểm nhiều lần trong ngày: Hôm nay tôi có đi chệch khỏi con đường chính không? Hành động của tôi có phục vụ mục đích cao hơn không? Áp dụng vào thị trường:
- Tháng (hoặc quý) bắt buộc “ngày chay tâm linh”: tắt tất cả màn hình, không xem thị trường, chỉ xem lại logic các vị trí đã nắm giữ, ghi chép cảm xúc, xem có vi phạm nguyên tắc đầu tư của mình không.
- Đặt ra ba câu hỏi kiểu Ramadan:
+ Ý định (niyyah) của khoản đầu tư này là gì? Là để kiếm nhanh hay tạo giá trị dài hạn?
+ Nó có gây hại cho người khác hoặc xã hội không? (liên quan đến các sản phẩm đòn bẩy cao, ngành công nghiệp phá hoại môi trường)
+ Nếu ngày mai là Eid, tôi có dám mang các vị trí hiện tại đến “ngày phán xét” không?
Thói quen “làm sạch bản thân” định kỳ này có thể giảm thiểu đáng kể các thiên kiến nhận thức (xác nhận thiên kiến, hiệu ứng sở hữu, hiệu ứng thoái lui).

3. Hào phóng và Zakat → Chuyển từ “của cải zero-sum” sang “của cải cộng hưởng”
Ramadan nhấn mạnh việc bắt buộc đóng Zakat (thường 2.5%) và tự nguyện bố thí, nhằm thúc đẩy dòng chảy của cải, chứ không tích trữ. Ẩn dụ thị trường:
- Tích trữ tiền mặt hoặc giữ cổ phiếu quá mức giống như của cải không nộp Zakat — sẽ “mục nát”.
- Điều chỉnh cân đối danh mục hợp lý, chốt lời định kỳ và đầu tư vào các lĩnh vực có giá trị xã hội (ESG, dự án cộng đồng, thậm chí từ thiện trực tiếp) sẽ mang lại sự yên bình tâm trí và lợi nhuận kép dài hạn.
Các quy định cấm trong tài chính Hồi giáo (cấm riba lãi suất, gharar quá mức, maysir cờ bạc) thực chất cũng nhằm bảo vệ nhà đầu tư khỏi các bẫy “thao túng thời gian hoặc không chắc chắn để bóc lột người khác”, điều này phù hợp cao với các khuyến nghị trong tài chính hành vi hiện đại về việc tránh đòn bẩy quá mức và bán khống trần trụi.

4. Tawakkul (Phó thác) và Sabr (Kiên nhẫn) → Tư duy đối mặt với bất định
Trong Ramadan, người ta giao phó việc “ngày mai có ăn được cơm không” cho Allah, cách cực đoan này chính là quản lý rủi ro tối thượng. Trong giao dịch, điều khó nhất không phải là tìm tín hiệu, mà là:
- Chấp nhận bình tĩnh khi tín hiệu sai
- Không phóng đại khi thắng lớn
- Không sụp đổ khi thua lớn
Tawakkul không phải là thụ động nằm chờ, mà là “làm hết khả năng, phó thác số phận” — làm tốt quản lý rủi ro, kiểm soát vị thế, nghiên cứu, rồi giao kết quả cho thị trường (hoặc lực lượng cao hơn). Tư duy này giúp tránh các sai lầm chết người như giao dịch trả đũa, tăng vị thế để gỡ lỗ, hoảng loạn cắt lỗ.

Tổng kết: Danh sách giao dịch/đầu tư theo kiểu Ramadan
- Hàng ngày: như nhịn ăn, đặt ra các quy tắc “không chạm tới” (giới hạn rút vốn tối đa, giới hạn lỗ trong ngày, không xem thị trường trong một khoảng thời gian nhất định).
- Hàng tháng: như việc thanh lý trước khi Ramadan kết thúc, thực hiện một lần tổng kiểm tra danh mục “ngày chay” đầu tư.
- Hàng năm: xem Ramadan như tháng “đặt lại” của năm, xem xét 12 tháng qua có bị tham lam, sân si, si mê chi phối quyết định không.
- Luôn luôn: xem biến động thị trường như “thử thách” (ibtila), chứ không phải “kẻ thù” hay “máy rút tiền”.
Dùng triết lý Ramadan để nhìn nhận thị trường, cuối cùng không phải để “chiến thắng” thị trường, mà để qua chiếc gương phóng đại này, nhìn rõ và kiểm soát chính mình. Khi bạn có thể bình tĩnh chờ đợi trong những ngày thị trường biến động dữ dội, như ngày thứ 20 của Ramadan vẫn chờ đợi tiếng pháo khai hội, thì bạn đã gần hơn rất nhiều với “tự do” so với phần lớn các nhà đầu tư khác.