Ngành công nghệ tài chính của Nigeria đối mặt với "bài toán nan giải về thành công và sự tin tưởng"

Tài chính số của Nigeria đang đối mặt với một nghịch lý. Mặc dù hàng ngày có hơn 110 tỷ giao dịch được xử lý và một trong những hệ thống thanh toán theo thời gian thực tiên tiến nhất thế giới đang hoạt động, quốc gia này vẫn bị xem là nơi phát sinh các hoạt động gian lận. Báo cáo mới của Ngân hàng Trung ương Nigeria (CBN) phân tích trực diện thực tế phức tạp này.

110 tỷ giao dịch thể hiện sức mạnh của đổi mới fintech

Quy mô các giao dịch fintech tại Nigeria vượt xa mọi dự đoán. Năm 2024, số giao dịch được xử lý qua hệ thống thanh toán tức thì của quốc gia này đã đạt 110 tỷ. Đây không chỉ là về số tiền lớn, mà còn là 110 tỷ giao dịch riêng biệt, mỗi giao dịch đều hoàn tất trong thời gian thực, trở thành bằng chứng cho cuộc cách mạng tài chính số của Nigeria.

Tốc độ tăng trưởng trong hai năm qua rất ấn tượng. Tăng 120% kể từ năm 2022, tốc độ mở rộng này vượt xa nhiều hệ thống của các quốc gia phát triển. Đáng chú ý là Nigeria đã vận hành hệ thống thanh toán theo thời gian thực này từ năm 2011, trước cả khi các mạng lưới hiện đại của Mỹ ra đời hay UPI của Ấn Độ được triển khai rộng rãi.

Các thương nhân tại Lagos tiếp tục chạm màn hình điện thoại để thực hiện các giao dịch, bà ngoại Kan nhận tiền chuyển từ xa của con trai, sinh viên chia sẻ chi phí. Những hoạt động tài chính hàng ngày này tích tụ lại, tạo ra hàng trăm giao dịch fintech mỗi giây.

Thách thức cân bằng giữa quy định và đổi mới

Tuy nhiên, môi trường pháp lý hỗ trợ sự phát triển của ngành fintech Nigeria lại chia rẽ ý kiến. Khi hỏi các nhà sáng lập được khảo sát bởi CBN về việc quy định có giúp thúc đẩy hay cản trở đổi mới, câu trả lời hoàn toàn trái ngược: 50% cho rằng quy định thúc đẩy tăng trưởng, 50% cho rằng hạn chế.

Sự chia rẽ này cũng phản ánh trong trải nghiệm của các doanh nghiệp. Một nhà sáng lập nói: “Có ngày tôi nghĩ đây là cơ quan quản lý tiên tiến nhất châu Phi, ngày khác lại phải chờ 9 tháng để được phê duyệt rồi cân nhắc chuyển sang Kenya.”

Cụ thể, hơn một phần ba các công ty fintech gặp phải trì hoãn hơn một năm khi ra mắt sản phẩm mới. Gần hai phần ba báo cáo rằng quy trình phê duyệt ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng đổi mới của họ. Thời gian chờ đợi dài hạn trong quy trình phê duyệt đang ảnh hưởng lớn đến chiến lược tăng trưởng của các doanh nghiệp.

Song song đó, hình thức giao tiếp với các cơ quan quản lý còn hạn chế. Ngành yêu cầu tổ chức các diễn đàn định kỳ, tạo ra các môi trường thử nghiệm (sandbox) cho dịch vụ mới. Các doanh nghiệp không muốn né tránh quy định mà muốn tham gia vào quá trình thiết kế, góp ý để quy định phù hợp hơn.

Thực tế các fintech tập trung chống gian lận

Khi cộng đồng quốc tế nghĩ về fintech Nigeria, thường nghĩ đến các vụ lừa đảo. Tuy nhiên, trong nội bộ ngành, thực tế lại khác biệt lớn.

Gần 87.5% các công ty fintech Nigeria đã áp dụng trí tuệ nhân tạo chủ yếu để phát hiện gian lận. Không phải chatbot dịch vụ khách hàng hào nhoáng, mà là AI chuyên dụng để xác định và bắt giữ tội phạm. Một ví dụ là hệ thống AI phát hiện các đơn vay gian lận với độ chính xác 90%, giúp ngăn chặn thiệt hại hàng triệu naira.

Kết quả rõ ràng qua các con số: thiệt hại do gian lận thanh toán số đã giảm 51% trong những năm gần đây. Tuy nhiên, duy trì hệ thống cảnh giác này đòi hỏi chi phí lớn. 87.5% các nhà lãnh đạo fintech cho biết chi phí tuân thủ quy định ảnh hưởng lớn đến khả năng đầu tư đổi mới. Cân bằng giữa an ninh và tăng trưởng là thách thức của toàn ngành.

Làm thế nào để bao phủ 26% người chưa tiếp cận dịch vụ tài chính

Trong khi đổi mới fintech diễn ra nhanh ở các thành phố, nhiều người dân vùng nông thôn vẫn còn bỏ lỡ dịch vụ tài chính. 26% người trưởng thành chưa có tiếp cận chính thức với dịch vụ tài chính. Ở các vùng nông thôn, tỷ lệ này lên tới 37%, và tại Katsina miền Bắc, gần một nửa người trưởng thành (47%) vẫn ngoài hệ thống ngân hàng.

Như người phụ nữ 62 tuổi bán rau ở thị trường miền Bắc, hàng triệu người chưa từng có tài khoản ngân hàng. Thách thức lớn nhất để fintech tiếp cận nhóm này là chi phí xác minh danh tính cao và độ tin cậy của hệ thống.

Dù Nigeria có hệ thống ID quốc gia và hệ thống xác minh số tài khoản ngân hàng (BVN), việc truy cập các hệ thống này lại đắt đỏ đối với các công ty nhỏ. Một phần ba các doanh nghiệp cho rằng đây là rào cản lớn nhất cho bao phủ tài chính.

Hạ tầng đã có, nhưng làm thế nào để tiếp cận với chi phí hợp lý mới là thách thức thực sự.

Rào cản quy định và giải pháp mở rộng thị trường

Gần 66% các fintech Nigeria có kế hoạch mở rộng ra các quốc gia châu Phi khác, bắt đầu từ Ghana, rồi Kenya và Nam Phi.

Tuy nhiên, mở rộng xuyên biên giới gặp nhiều trở ngại. Mỗi thị trường mới đều yêu cầu cấp phép mới, xây dựng quy định phù hợp, và trải qua nhiều quy trình phê duyệt kéo dài từ vài tháng đến vài năm.

Một nhà điều hành nói: “Cứ như bắt đầu lại từ đầu mỗi lần.” Dù đã xây dựng thành công quy trình tuân thủ và các biện pháp chống gian lận tại Nigeria, các công ty vẫn phải chứng minh lại toàn bộ tại các quốc gia mới.

Để giải quyết, 62.5% các fintech ủng hộ hệ thống “hộ chiếu quy định” (regulatory passport). Đây là khung pháp lý cho phép các công ty có giấy phép hợp lệ tại Nigeria được công nhận tại các quốc gia khác trong khu vực, giúp đẩy nhanh quá trình mở rộng.

Tăng nội lực huy động vốn nội địa

Phần lớn nguồn vốn hỗ trợ ngành fintech Nigeria đến từ nước ngoài. Năm 2024, các startup Nigeria huy động tổng cộng 520 triệu USD, phần lớn từ các quỹ đầu tư mạo hiểm quốc tế.

Sự phụ thuộc này làm ngành dễ tổn thương. Khi lãi suất ở Mỹ và châu Âu tăng, đầu tư vào fintech Nigeria giảm mạnh, các công ty phải cắt giảm nhân sự, các sản phẩm mới dự kiến bị hoãn lại.

Vì sao nội lực huy động vốn trong nước còn hạn chế? Hơn một phần ba nhà sáng lập cho biết việc huy động vốn trong hệ thống tài chính Nigeria là “khó khăn” hoặc “rất khó”. Nguyên nhân gồm biến động tiền tệ, thiếu các phương án đầu tư dài hạn, và quy định chưa rõ ràng.

Ngành cần rõ ràng hơn về nhu cầu này. Gần 90% các fintech ủng hộ thành lập quỹ tăng trưởng riêng hoặc hệ thống bảo đảm tín dụng dành cho doanh nghiệp nội địa, để giảm phụ thuộc vào vốn quốc tế và tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc toàn cầu.

100% doanh nghiệp sẵn sàng hợp tác với cơ quan quản lý

Dù còn nhiều thách thức về quy định, khảo sát của CBN cho thấy tất cả các fintech đều tích cực hợp tác với cơ quan quản lý. 100% doanh nghiệp trả lời sẵn sàng hợp tác.

Không chỉ là hình thức. Ba phần tư mong muốn tổ chức các diễn đàn định kỳ với Ngân hàng Trung ương, tạo ra các môi trường thử nghiệm (sandbox) an toàn cho các mô hình kinh doanh mới, và tham gia vào quá trình thiết kế quy định.

Một nhà điều hành nói: “Chúng tôi không đòi hỏi bỏ quy định, mà muốn góp ý để xây dựng quy định tốt hơn. Chúng tôi muốn chia sẻ kinh nghiệm chống gian lận và mở rộng tiếp cận dịch vụ cho người bị loại khỏi hệ thống tài chính.”

Thái độ này thể hiện sự trưởng thành và ý thức của ngành. Họ thừa nhận vai trò của quy định và mong muốn hợp tác để hoàn thiện môi trường pháp lý.

Fintech Nigeria bước vào giai đoạn quốc tế hóa

Báo cáo của Ngân hàng Trung ương Nigeria không chỉ ghi nhận các vấn đề mà còn đề xuất giải pháp. Từ việc thành lập diễn đàn hợp tác fintech thường xuyên đến thử nghiệm hệ thống hộ chiếu quy định với Ghana, Kenya, có 10 chính sách cụ thể được đề xuất.

Một số đã bắt đầu thực hiện. Nigeria đã thoát khỏi danh sách đen của FATF sau nhiều năm tăng cường kiểm soát rửa tiền, và tỷ lệ gian lận đã giảm. Sự công nhận quốc tế bắt đầu đến.

Điều mang tính biểu tượng là hệ thống thanh toán tức thì của Nigeria mới đây đã lần đầu tiên nhận được xếp hạng “mức độ trưởng thành” cao trong khu vực châu Phi. 110 tỷ giao dịch fintech không chỉ là con số, mà còn là minh chứng cho sự phối hợp giữa công nghệ, quy định và sự tham gia của con người.

Thách thức lớn nhất là liệu cộng đồng quốc tế có bắt kịp hay không. Không phải là các vụ lừa đảo nhỏ lẻ, mà là thời gian để thế giới nhận ra thành công của 110 tỷ giao dịch. Ngành fintech Nigeria đang tiến bộ từng ngày, nhưng việc thế giới công nhận sự tiến bộ này mới là bước tiếp theo.

Hàng ngày, hàng giây, tiền vẫn tiếp tục chảy qua Nigeria. Các sinh viên chia sẻ chi phí, thương nhân chạm màn hình điện thoại, người dân vùng nông thôn tìm cách tiếp cận dịch vụ tài chính. Tương lai tài chính châu Phi đang âm thầm, nhưng chắc chắn được viết tiếp.