Alfred Nobel: Người thiên tài đã phát minh ra cái chết nhưng mơ ước hòa bình

Alfred Nobel không chỉ là một nhà phát minh xuất sắc — ông còn là một nghịch lý sống động. Người Thụy Điển này đã cách mạng hóa cả ngành công nghiệp bằng dynamite, trở nên vô cùng giàu có, và dành di chúc cuối cùng của mình để thưởng cho hòa bình và tiến bộ nhân loại. Cuộc đời ông là một minh chứng cho trọng trách đạo đức đi kèm với những khám phá lớn và cách một người đàn ông duy nhất có thể để lại dấu ấn mâu thuẫn, nhưng sâu sắc trong lịch sử.

Một tuổi thơ được hình thành giữa đổi mới và tham vọng

Sinh ra trong một gia đình sáng chế là điều đã nằm trong DNA của Alfred Nobel. Sinh ngày 21 tháng 10 năm 1833 tại Stockholm, ông là con thứ tư của Immanuel và Caroline Nobel. Cha ông, một kỹ sư và nhà phát minh xuất sắc, đã trải qua nhiều thử thách trong kinh doanh trước khi thành công với việc sản xuất mìn nổ tại Saint Petersburg, nơi ông chuyển đến vào năm 1837. Khi gia đình đoàn tụ tại Nga vào năm 1842, Alfred còn trẻ đã tiếp cận nền giáo dục xuất sắc qua các lớp học riêng, thành thạo năm thứ tiếng — tiếng Anh, Pháp, Đức, Nga và tiếng mẹ đẻ, tiếng Thụy Điển.

Ở tuổi 16, Alfred đã là một nhà hóa học thành thạo, lưu loát và tràn đầy đam mê trí tuệ. Nền tảng sớm về nhiều lĩnh vực này đã giúp ông sẵn sàng đối mặt với những thử thách khoa học khi trưởng thành.

Từ nitroglycerin đến chất nổ cách mạng nhất thời đại

Sự quan tâm của Alfred Nobel đối với các hợp chất hóa học dễ bay hơi bắt nguồn từ môi trường sáng tạo trong gia đình. Tuy nhiên, sự ám ảnh thực sự của ông lại bắt nguồn từ nitroglycerin — một dầu vàng nhạt cực kỳ bất ổn và nguy hiểm, nhưng vô cùng mạnh mẽ. Thách thức lớn nhất là kiểm soát độ dễ nổ của nó.

Năm 1863, Nobel đã đạt được thành công lớn đầu tiên: phát triển một bộ kích nổ thực tế cho phép kiểm soát thời điểm và cách nitroglycerin nổ. Hai năm sau, vào năm 1865, ông hoàn thiện một viên đạn nổ giúp tăng đáng kể độ an toàn trong thao tác. Tuy nhiên, thành tựu nổi bật nhất của ông lại đến vào năm 1867, khi phát hiện ra rằng trộn nitroglycerin với kieselguhr — một đất sét silic porous và hút ẩm — tạo ra một chất nổ có thể định hình, ổn định và an toàn: dynamite.

Ảnh hưởng của nó ngay lập tức lan rộng. Dynamite trở thành một hiện tượng toàn cầu, biến những dự án kỹ thuật tưởng chừng không thể thành hiện thực. Các đường hầm xuyên qua núi. Đường sắt kết nối các lục địa. Các kênh đào mở ra qua đất và đá. Cơ sở hạ tầng hiện đại, trong nhiều khía cạnh, đã được xây dựng bằng dynamite.

Xây dựng đế chế: kinh doanh trong lĩnh vực chất nổ, vũ khí và dầu mỏ

Thành công thương mại của dynamite đã mở ra cơ hội để Alfred Nobel mở rộng hoạt động kinh doanh khắp châu Âu. Một mạng lưới nhà máy do ông kiểm soát sản xuất chất nổ, mang lại lợi nhuận khổng lồ. Nhưng tham vọng của ông không dừng lại. Ông tiếp tục đổi mới, cấp bằng sáng chế cho gelatin nổ vào năm 1875 — một loại chất nổ mạnh hơn nữa — và sau đó là balistite vào năm 1887, một trong những loại thuốc súng không khói đầu tiên được sử dụng trong vũ khí.

Nobel thường xuyên đối mặt với các vụ kiện pháp lý chống lại các đối thủ cố gắng sao chép quy trình của ông. Dù vậy, tài sản của ông vẫn tăng lên không ngừng. Các anh em của ông, Robert và Ludvig, mở rộng thêm sự giàu có của gia đình qua các mỏ dầu ở Baku, Azerbaijan, và Alfred không ngần ngại đầu tư vào các dự án sinh lợi này.

Năm 1894, trong một quyết định củng cố danh mục đầu tư, Alfred mua một nhà máy thép của Thụy Điển — sau này trở thành nhà máy vũ khí Bofors, một trong những nhà sản xuất vũ khí lớn nhất châu Âu. Nobel đã vô tình trở thành một trong những người quyền lực và ảnh hưởng nhất trong ngành công nghiệp quốc phòng của lục địa.

Người buôn bán cái chết tự hỏi số phận của chính mình

Ở đây tồn tại nghịch lý căn bản của Alfred Nobel. Trong khi tích lũy của cải qua các loại chất nổ ngày càng gây tàn phá, bản chất ông lại là một người cô đơn u sầu. Ông từng trải qua các cơn trầm cảm suốt đời, có thể do bị tra tấn bởi chính những phát minh của mình. Người đàn ông này thực ra là một người ủng hộ hòa bình — một nhà hòa bình chân thành, hy vọng sức mạnh tàn phá của các sáng chế của ông sẽ ngăn chặn chiến tranh trong tương lai, chứ không phải là nhiên liệu cho chiến tranh.

Năm 1888, một thời điểm suy nghĩ sâu sắc đã đến. Một hãng tin Pháp đã phạm phải một sai lầm gây sốc: đăng tải một bản cáo phó sớm của Nobel với tiêu đề gây sốc — “Người buôn bán cái chết đã chết”. Nobel đã đọc chính bản cáo phó của mình trước khi qua đời. Ảnh hưởng tâm lý của trải nghiệm này có thể đã thúc đẩy ông: ông sẽ để lại di sản gì? Sự hủy diệt mà các phát minh của ông mang lại, hay một thứ gì đó tôn vinh tinh thần nhân loại tốt đẹp nhất?

Từ di chúc đến bất tử: các Giải Nobel bắt nguồn từ sự chuộc lỗi

Năm 1895, một năm trước khi qua đời, Alfred Nobel đã viết di chúc cuối cùng của mình. Quyết định của ông mang tính cách mạng: phần lớn tài sản của ông sẽ được chuyển thành quỹ để thưởng cho những người có đóng góp xuất sắc cho nhân loại hàng năm. Các Giải Nobel ra đời — những giải thưởng trong Vật lý, Hóa học, Sinh lý học hoặc Y học, Văn học và Hòa bình.

Mối quan hệ thân thiết mà Nobel đã phát triển với Bertha von Suttner, một nhà hoạt động hòa bình người Áo, có thể đã ảnh hưởng đến lựa chọn này. Ông rất ngưỡng mộ bà, và niềm tin của ông vào hòa bình chắc chắn đã phản ánh trong di chúc cuối cùng của mình.

Vào ngày 10 tháng 12 năm 1896, Alfred Nobel qua đời tại nhà riêng ở San Remo, Ý. Ông để lại một di sản chia đôi: công nghệ có thể thay đổi chiến tranh trong tương lai và các giải thưởng nhằm nâng cao tinh thần nhân loại. Có thể nói, không có di sản nào phức tạp và cần thiết hơn thế.

Hai mặt, một di sản vượt qua thế kỷ

Dynamite của Alfred Nobel đã thúc đẩy tiến bộ vật chất. Nó đã giúp xây dựng các công trình kỹ thuật quy mô lớn, khai thác tài nguyên từ sâu trong lòng đất và, bi kịch thay, làm tăng khả năng tàn phá của chiến tranh hiện đại. Chính dynamite của ông đã trở thành công cụ của cái chết cũng như của xây dựng — đó là bản chất vô đạo đức của công nghệ thuần túy.

Tuy nhiên, các Giải Nobel đã trở thành một thể chế không có đối thủ. Ngày nay, nhận giải Nobel là biểu tượng của việc đạt đỉnh cao của sự xuất sắc nhân loại. Những giải thưởng này vượt ra ngoài tham vọng của một người đàn ông duy nhất để trở thành biểu tượng toàn cầu rằng kiến thức, sáng tạo và lòng trắc ẩn có thể mạnh mẽ như bất kỳ loại thuốc nổ nào.

Alfred Nobel vẫn là một nhân vật đặc biệt trong lịch sử — một người hiểu rõ, có lẽ rõ hơn bất kỳ ai trong thời của ông, rằng những khám phá khoa học lớn mang theo trách nhiệm đạo đức không thể tách rời. Cuộc đời ông nhắc nhở chúng ta rằng cùng một trí tuệ tạo ra sự hủy diệt có thể khao khát hòa bình sâu sắc. Và cuối cùng, chúng ta được định nghĩa không chỉ bởi những phát minh của mình, mà còn bởi những lựa chọn chúng ta đưa ra khi đối mặt với tác động của chúng.