Cơ chế giới hạn giảm của thị trường chứng khoán Đài Loan: Từ hiện tượng thị trường đến quyết định đầu tư

Hai mặt của biến động cực đoan trên thị trường chứng khoán: Hiểu về giới hạn trần và sàn

Trên sàn giao dịch chứng khoán Đài Loan, có một hiện tượng đặc biệt khiến giá cổ phiếu đột nhiên “kẹt” tại một thời điểm — giá không còn biến động, biểu đồ xu hướng trở thành một đường thẳng. Đó chính là giới hạn trần và sàn.

Giới hạn trần là khi giá cổ phiếu tăng đến mức cao nhất trong ngày theo quy định, theo quy tắc của thị trường Đài Loan, biên độ tăng giảm giá không vượt quá 10% so với giá đóng cửa ngày hôm trước. Ví dụ, nếu một cổ phiếu có giá đóng cửa hôm qua là 600元, thì hôm nay tối đa chỉ có thể tăng đến 660元 rồi dừng lại.

Giới hạn sàn là hiện tượng ngược lại, khi giá cổ phiếu giảm đến mức thấp nhất trong ngày, tức là giảm 10% so với mức đỏ giới hạn. Cùng ví dụ, cổ phiếu đó hôm nay thấp nhất chỉ còn 540元 rồi dừng lại.

Trên phần mềm giao dịch của thị trường Đài Loan, cổ phiếu đạt giới hạn trần sẽ được đánh dấu bằng màu đỏ nền, còn cổ phiếu đạt giới hạn sàn sẽ dùng màu xanh nền, giúp nhà đầu tư dễ dàng nhận biết.

Tại sao cổ phiếu bị “khóa”? Sự thật về mất cân bằng cung cầu trên thị trường

Khi cổ phiếu đạt giới hạn trần, thị trường sẽ thể hiện trạng thái cực đoan mất cân bằng: các lệnh mua xếp hàng chờ, trong khi các lệnh bán rất ít. Điều này xuất phát từ việc nhà đầu tư muốn mua cổ phiếu này nhiều hơn rất nhiều so với số người muốn bán, lượng cầu lớn đẩy giá liên tục tăng đến giới hạn trần, không thể tăng nữa.

Ngược lại, khi cổ phiếu đạt giới hạn sàn, tình hình hoàn toàn trái ngược. Lúc này, các lệnh bán ào ạt đến, ít người muốn mua, nhiều nhà đầu tư vội vàng thoái lui cổ phiếu, khiến giá giảm liên tục đến sàn, không thể giảm nữa.

Điều này phản ánh một thực tế quan trọng của thị trường: Giới hạn trần và sàn về bản chất đều là kết quả của sự đồng thuận cực đoan của các thành viên thị trường, thể hiện cảm xúc và các yếu tố cơ bản cùng tác động.

Có thể mua bán cổ phiếu giới hạn trần không? Sự khác biệt trong việc khớp lệnh

Nhiều nhà đầu tư mới khi thấy cổ phiếu đạt giới hạn trần thường băn khoăn: Liệu còn có thể giao dịch không? Câu trả lời là có thể, nhưng khả năng khớp lệnh khác nhau rất lớn.

Khi cổ phiếu đạt giới hạn trần, nếu bạn đặt lệnh bán, thường sẽ nhanh chóng khớp, vì lúc này có rất nhiều người muốn mua, lệnh bán của bạn sẽ được xử lý ngay. Nhưng nếu bạn đặt lệnh mua, có thể phải xếp hàng chờ, vì trước đó đã có nhiều nhà đầu tư chặn ở mức giá giới hạn trần để chờ mua, đơn hàng của bạn không nhất thiết sẽ khớp ngay lập tức.

** Nghĩ theo hướng khác: bán dễ, mua khó khi đạt giới hạn trần.**

Khó khăn trong giao dịch cổ phiếu giới hạn sàn

Tình hình ngược lại xảy ra khi cổ phiếu đạt giới hạn sàn. Nếu bạn đặt lệnh mua, thường sẽ khớp nhanh vì thị trường đầy các nhà bán muốn thoái lui. Tuy nhiên, đặt lệnh bán sẽ rất khó khăn, vì các lệnh bán đã xếp đầy ở mức giá sàn, đơn của bạn phải xếp hàng chờ.

Nói dễ hiểu: Mua dễ, bán khó khi đạt giới hạn sàn.

Các nguyên nhân phổ biến gây ra biến động cực đoan của giá cổ phiếu

Động lực thúc đẩy giới hạn trần

Thông thường, giá cổ phiếu tăng trần xuất phát từ một số yếu tố chính. Đầu tiên là tin tích cực — công ty đột nhiên công bố báo cáo tài chính ấn tượng (doanh thu quý hoặc EPS tăng mạnh), hoặc nhận các đơn hàng lớn (ví dụ TSMC nhận đơn hàng của Apple, NVIDIA), đều kích thích nhà đầu tư tranh nhau mua vào. Các chính sách hỗ trợ của chính phủ như trợ cấp năng lượng xanh, hỗ trợ ngành xe điện cũng khiến các cổ phiếu liên quan tăng trần ngay lập tức.

Tiếp theo là sự hưng phấn của thị trường. Khi các cổ phiếu liên quan đến AI tăng mạnh do nhu cầu máy chủ bùng nổ, hoặc các cổ phiếu công nghệ sinh học trở thành chủ đề nóng, dòng tiền đổ vào ào ạt. Các đợt chốt lời cuối kỳ, các quỹ đầu tư và nhà đầu tư lớn thường đẩy mạnh các cổ phiếu thiết kế IC hoặc các cổ phiếu điện tử nhỏ để tăng thành tích, chỉ cần một chút kích hoạt là lập tức đạt giới hạn trần.

Chính sách của các nhà lớn như các quỹ đầu tư lớn hoặc các nhà đầu tư lớn (big players) cũng là yếu tố thúc đẩy. Khi các nhà đầu tư nước ngoài hoặc quỹ đầu tư liên tục mua ròng lớn, hoặc các nhà lớn giữ chặt các cổ phiếu nhỏ, thị trường gần như không còn cổ phiếu để bán, giá cứ đẩy lên là bị kẹt ở giới hạn trần, nhà đầu tư nhỏ lẻ rất khó mua vào.

Phân tích kỹ thuật cũng có thể kích hoạt giới hạn trần — khi giá vượt khỏi vùng tích lũy dài hạn với khối lượng lớn, hoặc dư nợ vay ký quỹ quá cao gây ra các đợt bán tháo, đều thu hút dòng tiền mua đuổi.

Các yếu tố gây ra giới hạn sàn

Ngược lại, các yếu tố gây ra giới hạn sàn thường mang tính phá hoại hơn. Thông tin tiêu cực là tác nhân trực tiếp — báo cáo tài chính thua lỗ (lỗ lớn hơn, giảm biên lợi nhuận), các sai phạm của công ty (gian lận tài chính, cán bộ cao cấp bị liên quan), hoặc toàn bộ ngành rơi vào suy thoái, đều gây ra tâm lý hoảng loạn bán tháo.

Tinh thần hoảng loạn của thị trường sẽ lan rộng nhanh chóng. Khi dịch COVID-19 bùng phát năm 2020, nhiều cổ phiếu đã giảm sàn trực tiếp; các thị trường chứng khoán quốc tế sụp đổ (như Mỹ) cũng kéo theo các cổ phiếu công nghệ của Đài Loan bị bán tháo đến sàn, giống như phản ứng dây chuyền khi cổ phiếu ADR của TSMC giảm mạnh.

Chứng khoán vay ký quỹ bị cắt lỗ là thủ phạm vô hình. Khi ngành vận tải biển sụp đổ năm 2021, giá cổ phiếu giảm mạnh lập tức kích hoạt lệnh gọi ký quỹ, gây ra áp lực bán lớn, nhiều nhà đầu tư nhỏ lẻ không kịp thoát.

Phá vỡ các mức hỗ trợ kỹ thuật cũng rất nguy hiểm — khi giá phá vỡ các đường trung bình động như MA tháng, MA quý, sẽ gây ra áp lực cắt lỗ; hoặc khi khối lượng đột biến tạo thành cây nến đen dài, có thể là tín hiệu các nhà lớn đang bán tháo hàng tồn, một khi phản ứng dây chuyền xảy ra, dễ dẫn đến sàn.

Cơ chế sàn của thị trường Đài Loan vs cơ chế ngắt mạch của Mỹ: Các cách kiểm soát rủi ro khác nhau

Thị trường Đài Loan và Mỹ xử lý các biến động cực đoan khác nhau hoàn toàn.

Chế độ của Đài Loan là đặt giới hạn biên độ tăng giảm hàng ngày — cổ phiếu không vượt quá 10% so với giá đóng cửa hôm trước, khi đạt đến giới hạn này, giá sẽ bị đóng băng, không thể tiếp tục tăng hoặc giảm. Đây là cơ chế “giới hạn cứng”.

Thị trường Mỹ không có giới hạn trần sàn, mà thay vào đó có cơ chế ngắt mạch (熔斷) (tạm dừng giao dịch tự động). Khi biến động giá đạt đến một mức độ nhất định, hệ thống sẽ tự động tạm ngưng giao dịch trong một khoảng thời gian, giúp thị trường bình tĩnh trở lại.

Cơ chế ngắt mạch của Mỹ gồm hai loại:

Ngắt mạch toàn thị trường — khi chỉ số S&P 500 giảm 7% hoặc 13%, thị trường sẽ tạm dừng 15 phút; nếu giảm 20% trong ngày, thị trường sẽ đóng cửa ngay lập tức.

Ngắt mạch cổ phiếu riêng lẻ — nếu một cổ phiếu tăng hoặc giảm quá 5% trong vòng 15 giây, sẽ bị tạm dừng giao dịch trong một khoảng thời gian nhất định. Tiêu chuẩn và thời gian tạm dừng sẽ tùy theo loại cổ phiếu.

Phân biệt bản chất: Đài Loan là để ngăn giá vượt qua một giới hạn cố định, còn Mỹ là để buộc thị trường quá biến động phải tạm nghỉ ngơi.

Nhà đầu tư nên đối phó thế nào với giới hạn trần và sàn?

Bước 1: Phân tích hợp lý, từ chối theo đuổi mù quáng

Những nhà đầu tư mới dễ mắc sai lầm khi thấy giới hạn trần thì mua vào giá cao, thấy giới hạn sàn thì bán ra giá thấp. Cách đúng đắn là cần hiểu rõ tại sao lại xuất hiện các hiện tượng cực đoan này.

Nếu một cổ phiếu giảm sàn nhưng công ty không có vấn đề thực chất, chỉ do tâm lý thị trường hoặc yếu tố ngắn hạn, sau đó có khả năng sẽ hồi phục. Trong trường hợp này, giữ hoặc mua nhỏ là lựa chọn sáng suốt hơn.

Cũng đừng vội vàng mua khi thấy giới hạn trần. Cần đánh giá xem có đủ các yếu tố tích cực hỗ trợ đà tăng tiếp theo không. Nếu khó xác định, quan sát là quyết định an toàn nhất.

Bước 2: Thay đổi tư duy, tìm kiếm cơ hội liên quan

Khi một cổ phiếu dẫn đầu ngành tăng trần do tin tích cực, chúng ta có thể xem xét mua các cổ phiếu liên quan trong chuỗi cung ứng hoặc cùng ngành. Ví dụ, khi TSMC tăng trần, các cổ phiếu bán dẫn khác thường cũng sẽ theo đà tăng, đây là cách tham gia tương đối an toàn.

Ngoài ra, nhiều công ty niêm yết tại Đài Loan còn có giao dịch ADR tại Mỹ. Ví dụ, TSMC giao dịch tại Mỹ với mã TSM, nhà đầu tư có thể đặt lệnh qua các công ty chứng khoán quốc tế hoặc qua các nhà môi giới nước ngoài, cách này linh hoạt và tiện lợi hơn.

Bước 3: Xây dựng ý thức rủi ro

Giá trần và sàn về bản chất đều thể hiện sự phồn vinh hoặc hoảng loạn phi lý của thị trường. Nhà đầu tư lý trí cần rèn luyện khả năng giữ bình tĩnh, suy nghĩ độc lập trong các thời điểm cực đoan này, thay vì bị cảm xúc thị trường chi phối. Lợi nhuận dài hạn đến từ việc hiểu rõ các yếu tố cơ bản và quản lý rủi ro cẩn trọng, chứ không phải theo đuổi các biến động cực đoan ngắn hạn.