## Sâu vào xu hướng thị trường chứng khoán Mỹ: Khung phân tích đa chiều mà nhà đầu tư cần biết

### Tại sao xu hướng thị trường chứng khoán Mỹ đáng chú ý?

Hiệu suất của thị trường chứng khoán Mỹ ảnh hưởng trực tiếp đến cục diện đầu tư toàn cầu. Theo dữ liệu, trong mười năm qua, các chỉ số chính của Mỹ dẫn đầu toàn cầu rõ rệt — chỉ số Nasdaq tổng hợp đạt lợi nhuận tích lũy 361.68%, S&P 500 đạt 228.89%, Dow Jones Industrial Average đạt 169.89%, xa hơn so với Nikkei 225 là 158.46%, FTSE 100 là 57.76% và chỉ số Hang Seng là 19.17%. Điều này không chỉ phản ánh sức bền của nền kinh tế Mỹ mà còn cho thấy thị trường chứng khoán Mỹ tập trung các doanh nghiệp hàng đầu toàn cầu, từ các doanh nghiệp lớn trong nước đến các tập đoàn đa quốc gia (như Nestlé, Sony, BHP) đều niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán New York và Nasdaq.

### Hiểu rõ cảm xúc trong xu hướng thị trường chứng khoán Mỹ

Nhà đầu tư thường mắc sai lầm là bỏ qua cảm xúc thị trường. Cảm xúc thị trường thường quyết định biến động ngắn hạn, còn các yếu tố cơ bản quyết định xu hướng dài hạn.

**Chỉ số biến động VIX** là chỉ số đo lường mức độ hoảng loạn của thị trường, còn gọi là "Chỉ số hoảng loạn phố Wall". Khi VIX ở mức cao, thể hiện tâm lý thị trường cực kỳ bi quan, ngược lại có thể tạo ra cơ hội mua vào; ngược lại, cần cảnh giác cao hơn.

**Chỉ số sợ hãi và tham lam CNN** tổng hợp các yếu tố như động lực giá thị trường, tỷ lệ quyền chọn mua/bán, phần bù rủi ro trái phiếu rác và độ rộng của thị trường. Khi chỉ số này ở mức "tham lam cực độ" (như hiện tại), nhà đầu tư cần nhận thức rằng phần bù rủi ro đã giảm đủ; còn khi "sợ hãi cực độ" thường xuất hiện khi thị trường chạm đáy, như trong bối cảnh chỉ số S&P 500 đạt mức thấp trong năm 2022 tháng 10.

**Báo cáo tâm lý nhà phân tích Investors Intelligence** dựa trên hơn trăm phân tích thị trường độc lập, đánh giá quan điểm của các nhà phân tích về thị trường. Khi quá nhiều cố vấn đồng thuận, thường là sai lầm — điều này phản ánh đặc tính của thị trường là gây ra nỗi đau lớn nhất cho đa số.

### Các yếu tố cơ bản thúc đẩy xu hướng thị trường chứng khoán Mỹ

#### Vai trò kép của lợi nhuận doanh nghiệp và định giá

Xu hướng chứng khoán Mỹ cuối cùng do khả năng kiếm lời của doanh nghiệp quyết định. Lấy ví dụ từ 2018 đến 2019, chính phủ Mỹ thúc đẩy cải cách thuế doanh nghiệp, các cổ phiếu thành phần của S&P 500 tăng trưởng lợi nhuận hơn 25%, tạo nền tảng cho thị trường bò.

Tuy nhiên, lợi nhuận không phải yếu tố duy nhất. Trong giai đoạn dịch bệnh 2020-2021, nhiều công ty lợi nhuận không ổn định, nhưng do lãi suất gần bằng 0 và chính phủ kích thích kinh tế mạnh mẽ, niềm tin của nhà đầu tư vào thị trường chứng khoán bùng nổ, đẩy P/E của S&P 500 từ 18 lần lên hơn 24 lần — đó chính là hiệu ứng "mở rộng định giá". Ngược lại, sau khi Fed tăng lãi suất vào năm 2022, các cổ phiếu tăng trưởng định giá cao bị bán tháo, quỹ ARK Innovation giảm hơn 50% trong cả năm.

#### Báo cáo tài chính là bản điểm số đánh giá giá trị doanh nghiệp

Phân tích báo cáo tài chính cần tập trung vào ba khía cạnh:

**Xu hướng doanh thu và lợi nhuận**: không chỉ xem giá trị tuyệt đối mà còn so sánh với đối thủ cạnh tranh và dự báo của phố Wall. Trong mùa báo cáo tài chính 2023, các ông lớn công nghệ tăng giá trị cổ phiếu mạnh mẽ nhờ doanh thu đám mây vượt dự kiến, còn ngành bán lẻ truyền thống gặp khó khăn do chi phí tăng cao, lợi nhuận bị siết chặt.

**Hướng dẫn dự báo của ban lãnh đạo**: khi kết quả đạt mục tiêu nhưng dự báo tương lai bị hạ thấp, giá cổ phiếu vẫn có thể giảm theo. Ngôn ngữ và sắc thái của ban lãnh đạo trong các cuộc họp phân tích viên thường tiết lộ khả năng chống chịu và rõ ràng trong chiến lược phát triển của công ty.

**Bối cảnh môi trường vĩ mô**: trong môi trường lãi suất cao, thị trường đặc biệt chú ý dòng tiền tự do và cấu trúc nợ của công ty; trong giai đoạn phục hồi kinh tế, nhà đầu tư quan tâm nhiều hơn đến các khoản đầu tư tăng trưởng và tiềm năng lợi nhuận trong tương lai.

#### Vai trò chính sách của Cục Dự trữ Liên bang

Cụm từ phổ biến trên phố Wall là "Đừng chống lại Fed" phản ánh chân lý. Chính sách của Fed thường ảnh hưởng mạnh hơn các yếu tố cơ bản trong ngắn hạn của thị trường chứng khoán Mỹ.

Từ đợt thị trường bò dài hạn từ 2009 đến 2015, Fed đã thực hiện ba đợt nới lỏng định lượng, bơm vào thị trường hơn 3.5 nghìn tỷ USD, mặc dù tăng trưởng kinh tế chậm, thị trường vẫn đạt mức tăng đáng kinh ngạc. Trong đợt dịch năm 2020, Fed mở rộng bảng cân đối kế toán thêm 3 nghìn tỷ USD trong hai tháng, thúc đẩy thị trường bật tăng hình chữ V. Ngược lại, quý IV năm 2018, Fed liên tục tăng lãi suất và thu hẹp bảng cân đối, chỉ số S&P 500 giảm 15% trong ba tháng. Kinh nghiệm lịch sử cho thấy, khi tốc độ tăng lãi suất vượt dự kiến, thị trường biến động mạnh nhất.

### Phân tích xu hướng thị trường qua phân bổ ngành

Chỉ số S&P 500 gồm 11 ngành, các chu kỳ kinh tế và các sự kiện đột xuất (như chiến tranh Nga-Ukraine 2002, dịch COVID-19 2020) gây ra sự khác biệt lớn về lợi nhuận từng ngành, do đó phân bổ ngành trở thành quyết định quan trọng nhất của nhà đầu tư.

**Công nghệ thông tin** là ngành có trọng số cao nhất, cực kỳ nhạy cảm với hiệu suất kinh tế. Cổ phiếu công nghệ thuộc loại "khoảng thời gian dài" trong tài sản, lợi nhuận kỳ vọng chiếm phần lớn định giá, rất nhạy cảm với lãi suất. Ngành này có biến động lớn, lợi nhuận cao, nhưng cần theo dõi sát định giá.

**Ngân hàng** nhạy cảm với chu kỳ kinh tế, thời điểm mua tốt nhất là sau suy thoái khi kinh tế bắt đầu phục hồi (ví dụ như sau khi vắc-xin ra mắt, sau khi phong tỏa kết thúc). Thời điểm mua tệ nhất là trước suy thoái, khi rủi ro nợ xấu tăng cao. Mặc dù lãi suất cao thường có lợi cho chênh lệch lãi suất ngân hàng, nhưng việc tăng lãi suất nhanh thường gây lo ngại suy thoái, khiến cổ phiếu ngân hàng chịu áp lực. Các cổ phiếu tiêu biểu gồm JPMorgan, Citigroup, Morgan Stanley.

**Tiêu dùng không thiết yếu** gồm bán lẻ, nhà hàng, du lịch, ô tô, xây dựng bất động sản, khi kinh tế khó khăn, người tiêu dùng sẽ cắt giảm các khoản này đầu tiên. Tuy nhiên, cần phân tích từng cổ phiếu — như McDonald's, chuỗi thức ăn nhanh, trong thời kỳ suy thoái lại thể hiện ổn định, vì người tiêu dùng tìm kiếm các lựa chọn giá rẻ hơn.

**Chăm sóc sức khỏe** là ngành "trú ẩn an toàn". Dù kinh tế mạnh hay yếu, lãi suất cao hay thấp, chi phí y tế vẫn là thiết yếu, trở thành nơi dòng tiền chảy vào. Rủi ro chính đến từ can thiệp giá thuốc của chính phủ. Khi thị trường ưa thích rủi ro tăng cao, dòng tiền thường chảy vào các ngành tăng trưởng cao như công nghệ, khiến cổ phiếu y tế bị áp lực. Các công ty đáng chú ý gồm Merck, Lilly, Pfizer.

### Bài học lịch sử về xu hướng thị trường chứng khoán Mỹ

#### Động lực tăng trưởng

**Niềm tin thị trường và lợi nhuận đồng bộ**: khả năng kiếm lời của doanh nghiệp là nền tảng, nhưng niềm tin thị trường cũng cực kỳ quan trọng.

**Môi trường thanh khoản dồi dào**: thanh khoản thị trường dồi dào có thể thúc đẩy tăng trưởng cổ phiếu, ngay cả khi kinh tế chậm lại.

**Kỳ vọng từ đổi mới công nghệ**: thị trường bò thực sự bùng nổ khi có đột phá công nghệ. Thời kỳ bùng nổ internet từ 1995 đến 2000, dù số người dùng internet chưa đến 20%, nhưng trí tưởng tượng về tương lai đã khiến Nasdaq tăng hơn 5 lần. Hiện tại, làn sóng AI cũng tương tự, nhiều cổ phiếu AI chưa có lợi nhuận nhưng đã được định giá cao vượt trội.

#### Yếu tố rủi ro giảm giá

**Lo ngại suy thoái kinh tế**: thị trường thường phản ứng trước 6-9 tháng so với suy thoái thực sự. Tháng 10 năm 2007, đỉnh điểm của thị trường, dữ liệu kinh tế chưa rõ ràng xấu đi, nhưng thị trường đã điều chỉnh dự báo lợi nhuận doanh nghiệp. Khi suy thoái xác nhận, "Double Whammy" xảy ra — lợi nhuận giảm, P/E bị thu hẹp, lợi nhuận của S&P 500 giảm 40% trong năm 2008, P/E từ 17 xuống còn 10.

**Bong bóng định giá vỡ**: khi giá cổ phiếu vượt xa giá trị thực, rủi ro điều chỉnh tăng cao. Trong bong bóng internet 2000, Nasdaq P/E vượt 100 lần, sau đó hai năm giảm 65%. Trong chu kỳ tăng lãi suất, các cổ phiếu tăng trưởng định giá cao nhất bị bán tháo đầu tiên.

**Tác động của thu hẹp thanh khoản**: khi Fed thắt chặt chính sách, thanh khoản thị trường cạn kiệt, thị trường chịu áp lực. Tốc độ tăng lãi suất càng nhanh, biến động càng dữ dội.

### Khung phân tích kỹ thuật

Chỉ số kỹ thuật và mô hình biểu đồ giúp nhà đầu tư nắm bắt nhịp điệu ngắn hạn và thời điểm ra vào.

#### Chỉ số kỹ thuật quan trọng

**Đường trung bình động(MA)** như "chi phí trung bình" của giá cổ phiếu. Đường trung bình ngắn hạn (20 ngày) cắt lên trên đường trung bình dài hạn (50 ngày) tạo "crossover vàng", thường báo hiệu bắt đầu xu hướng tăng. Tesla sau khi hình thành crossover vàng ngày 29/7/2024, trong vòng năm tháng đã tăng hơn 100%. Ngược lại, đường trung bình ngắn hạn cắt xuống dưới đường trung bình dài hạn tạo "crossover tử thần", dự báo giảm giá, như Netflix cuối năm 2021 đến đầu 2022, khi đường 20 ngày liên tục cắt xuống dưới các đường trung bình 50, 100, 200 ngày, khiến giá giảm hơn 70%.

**Chỉ số sức mạnh tương đối(RSI)** đo lường mức mua quá mức hay bán quá mức của cổ phiếu. RSI trên 70 có thể là tín hiệu quá mua (điều chỉnh sắp tới), dưới 30 là quá bán (có khả năng hồi phục). Apple đầu tháng 3/2024 RSI liên tục dưới 30 (thấp nhất là 22), sau đó bật tăng, trong vòng một năm đã tăng hơn 40%. Tuy nhiên, trong các xu hướng mạnh, RSI có thể mất tác dụng — như Nvidia trong đợt bùng nổ AI 2024, RSI duy trì ở mức cao nhưng vẫn tiếp tục tăng, vì xu hướng quá mạnh.

**Xác nhận khối lượng giao dịch** là nguyên tắc vàng của phân tích kỹ thuật: "Giá phá vỡ vị trí quan trọng, khối lượng phải theo sau". Nvidia khi vượt đỉnh cũ tháng 5/2023, khối lượng tăng 79% so trung bình, xác nhận đột phá hợp lệ. Amazon tháng 9/2022 cố gắng vượt đỉnh nhưng thất bại, lúc đó khối lượng liên tục giảm, cho thấy lực mua đuổi giá không đủ.

#### Nhận diện mô hình cổ điển

**Mô hình đầu vai** là tín hiệu đảo chiều điển hình. Meta từ tháng 9/2021 đến tháng 2/2022 hình thành mô hình đầu vai hoàn chỉnh: vai trái (mỗi cổ phiếu 385 USD), đỉnh (352 USD), vai phải (336 USD), sau khi phá vỡ đường cổ, giá tiếp tục giảm 25%.

**Mô hình cốc tay cầm** dự báo đáy đã hình thành, chuẩn bị tăng. Microsoft từ 2022 đến 2023 xây dựng mô hình cốc tay trong 10 tháng, phần cốc sâu 32%, phần tay điều chỉnh 8%, khối lượng giảm, tháng 1/2023 bứt phá với mức tăng 45%. Mô hình này thường xuất hiện trong các cổ phiếu tăng trưởng ở đáy trung dài hạn.

**Hình tam giác tăng** thể hiện giá tạo đỉnh nhưng đà tăng giảm dần, biên độ dao động thu hẹp. ETF tài chính của Vanguard(VFH) từ tháng 10/2022 đến tháng 3/2023 hình thành hình tam giác tăng điển hình. Hướng phá vỡ của mô hình này thường trái chiều với xu hướng ban đầu, cần cảnh giác.

**Lưu ý quan trọng**: chỉ một chỉ số kỹ thuật dễ gây ra sai lầm, cần kết hợp nhiều chỉ số để phân tích tổng thể.

### Khung tổng hợp: Từ cảm xúc đến quyết định

Phân tích xu hướng thị trường chứng khoán Mỹ cần xây dựng góc nhìn đa chiều: cảm xúc thị trường quyết định cực trị ngắn hạn, các yếu tố cơ bản (lợi nhuận, định giá, chính sách) quyết định xu hướng trung hạn, phân tích kỹ thuật giúp xác định thời điểm ra vào. Nhà đầu tư cần theo dõi sát các yếu tố vĩ mô, chu kỳ ngành, kết quả doanh nghiệp, chính sách của Fed, cảm xúc thị trường, và dựa trên sự kết hợp các biến này để điều chỉnh linh hoạt chiến lược, nhằm duy trì lợi thế trong thị trường chứng khoán Mỹ phức tạp và biến động này.