Đi vào thị trường giảm giá: Nhận diện đặc điểm, nguyên nhân và cách ứng phó của thị trường giảm giá

Trong quá trình biến đổi chu kỳ của thị trường vốn, 「Thị trường bò」 và 「Thị trường gấu」 như những con sóng thủy triều luân phiên nhau, là hiện tượng thị trường tất yếu mà nhà đầu tư phải đối mặt. Nhiều nhà đầu tư tận hưởng sự thịnh vượng của thị trường bò, nhưng lại lộ rõ các lỗ hổng chiến lược trong thử thách của thị trường gấu. Hiểu bản chất và cách ứng phó của thị trường gấu là những vấn đề then chốt trong sự nghiệp đầu tư.

Định nghĩa và phân loại thị trường gấu

Thị trường gấu (Bear Market) chỉ trạng thái thị trường khi giá của tài sản giảm hơn 20% từ đỉnh cao, xu hướng giảm này có thể kéo dài từ vài tháng đến vài năm. Ngược lại, khi giá tăng hơn 20% từ đáy thì gọi là thị trường bò (Bull Market).

Năm 2022, thị trường chứng khoán Mỹ là ví dụ điển hình: Chỉ số Dow Jones giảm từ 36,952.65 điểm vào ngày 5 tháng 1, đến giữa tháng 9 giảm xuống dưới 29,562.12, rồi kết thúc ngày 26 tháng 9 ở mức 29,260.81, chính thức bước vào vùng thị trường gấu.

Cần lưu ý rằng, khái niệm thị trường gấu bao gồm tất cả các loại tài sản — không chỉ giới hạn ở cổ phiếu, mà còn bao gồm trái phiếu, bất động sản, kim loại quý, dầu thô, tỷ giá hối đoái và thậm chí cả tài sản mã hóa.

Phân biệt quan trọng: Thị trường gấu và điều chỉnh thị trường (correction) dễ bị nhầm lẫn, nhưng bản chất khác nhau. Điều chỉnh thị trường là khi giá cổ phiếu giảm từ đỉnh cao 10% đến 20%, thuộc về điều chỉnh ngắn hạn, tần suất cao, chu kỳ ngắn; còn thị trường gấu là xu hướng giảm dài hạn mang tính hệ thống, ảnh hưởng sâu sắc đến tâm lý đầu tư và phân bổ tài sản.

Các đặc điểm tiêu biểu của thị trường gấu

Đặc điểm 1: Mức giảm giá rõ rệt

Dấu hiệu đầu tiên của thị trường gấu là giảm hơn 20%. Theo định nghĩa của Ủy ban Chứng khoán Mỹ (SEC), khi đa số các chỉ số chứng khoán giảm 20% hoặc hơn trong vòng hai tháng, thị trường bước vào giai đoạn gấu. Dữ liệu lịch sử cho thấy, trong 19 lần thị trường gấu của chỉ số S&P 500 trong 140 năm qua, trung bình mức giảm là 37.3%.

Đặc điểm 2: Chu kỳ kéo dài

Thị trường gấu không phải là biến động ngắn hạn mà là xu hướng dài hạn. Thống kê lịch sử của S&P 500 cho thấy, trung bình thị trường gấu kéo dài 289 ngày. Tuy nhiên, đây chỉ là trung bình — có những thị trường gấu ngắn hơn (ví dụ, thị trường gấu do dịch COVID-19 năm 2020 chỉ kéo dài 1 tháng), có những kéo dài nhiều năm (như sau bong bóng internet năm 2000). Trung bình, để chuyển sang xu hướng tăng trở lại, thị trường gấu cần giảm khoảng 38%, và việc phục hồi về đỉnh cũ thường mất nhiều năm hoặc lâu hơn.

Đặc điểm 3: Kèm theo suy thoái kinh tế

Thị trường gấu thường đi kèm với suy thoái kinh tế, tỷ lệ thất nghiệp tăng, giảm phát và các yếu tố vĩ mô bất lợi khác. Trong bối cảnh này, ngân hàng trung ương thường thực hiện chính sách nới lỏng định lượng (quantitative easing) để cứu thị trường. Kinh nghiệm lịch sử cho thấy, đợt tăng giá trước khi bắt đầu thị trường gấu thường là phản ứng phục hồi tạm thời, không phải đáy thực sự.

Đặc điểm 4: Bong bóng tài sản tích tụ quá cao

Biến động giá tài sản thường vượt xa các yếu tố cơ bản của nó. Trong môi trường thị trường hình thành bong bóng, thường xảy ra các hiện tượng phồng rộp lớn. Khi thị trường đang trong giai đoạn mở rộng kinh tế ban đầu, rất khó xuất hiện thị trường gấu, nhưng nếu bong bóng tài sản tích tụ, nhà đầu tư thể hiện sự nhiệt tình phi lý, ngân hàng trung ương sẽ thắt chặt thanh khoản để kiềm chế lạm phát, cuối cùng dẫn đến giai đoạn thị trường gấu.

Các yếu tố hình thành thị trường gấu từ nhiều góc độ

Thị trường gấu thường hình thành do sự phối hợp của nhiều yếu tố:

Mất niềm tin thị trường

Khi nhà đầu tư dự đoán tiêu cực về triển vọng kinh tế, người tiêu dùng có xu hướng tiết kiệm thay vì tiêu dùng, doanh nghiệp cắt giảm tuyển dụng và đầu tư, thị trường vốn điều chỉnh dựa trên đánh giá lợi nhuận doanh nghiệp. Sự cộng hưởng này khiến giá cổ phiếu giảm mạnh trong ngắn hạn.

Bong bóng giá quá mức

Khi thị trường quá nóng, giá tài sản bị đẩy lên mức không còn ai sẵn sàng mua, rồi bắt đầu đảo chiều. Điều này kích hoạt hiệu ứng giẫm đạp, thúc đẩy giảm giá nhanh hơn. Các biến động mạnh của tăng giảm giá phá hủy niềm tin thị trường, làm tình hình trở nên tồi tệ hơn.

Rủi ro địa chính trị và tài chính

Các sự kiện lớn như sụp đổ tổ chức tài chính, khủng hoảng nợ chủ quyền, xung đột khu vực có thể gây hoảng loạn. Ví dụ, chiến tranh Nga-Ukraine đẩy giá năng lượng tăng cao, làm gia tăng bất ổn toàn cầu; tranh chấp thương mại Mỹ-Trung làm giảm chuỗi cung ứng.

Chính sách tiền tệ thắt chặt đột ngột

Việc Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) tăng lãi suất, thu hẹp bảng cân đối kế toán làm giảm thanh khoản, kiềm chế đầu tư doanh nghiệp và tiêu dùng, kéo giảm định giá cổ phiếu.

Tác động từ bên ngoài và sự kiện bất ngờ

Thảm họa thiên nhiên, dịch bệnh bùng phát, khủng hoảng năng lượng đều có thể kích hoạt đợt giảm mạnh trên toàn cầu. Ví dụ, dịch COVID-19 đã gây ra hoảng loạn thị trường toàn cầu năm 2020.

Tổng quan 6 đợt thị trường gấu quan trọng trong lịch sử Mỹ

Thị trường gấu năm 2022: Điều chỉnh hệ thống trong bối cảnh ba đòn

Thị trường gấu bắt đầu từ ngày 4 tháng 1 năm 2022, do sự phối hợp của nhiều yếu tố: sau đại dịch, các ngân hàng trung ương toàn cầu thực hiện QE quá mức gây lạm phát, đúng lúc chiến tranh Nga-Ukraine đẩy giá hàng hóa tăng cao, Fed phản ứng bằng việc tăng lãi suất mạnh và thu hẹp bảng cân đối, làm mất niềm tin thị trường. Các cổ phiếu công nghệ tăng mạnh trong hai năm trước đó chịu mức giảm sâu nhất. Chu kỳ tăng lãi suất kéo dài dự báo thị trường gấu này có thể kéo dài ít nhất đến năm 2023.

Thị trường gấu do COVID-19 năm 2020: Ngắn nhất trong lịch sử

Cuối năm 2019, dịch bệnh Wuhan bùng phát, đầu năm 2020 lan rộng toàn cầu gây hoảng loạn. Đây là thị trường gấu ngắn nhất trong lịch sử — Chỉ số Dow Jones giảm từ 29,568 vào ngày 12 tháng 2 xuống còn 18,213 vào ngày 23 tháng 3, nhưng đến ngày 26 tháng 3 đã đóng cửa ở mức 22,552, thoát khỏi gấu với mức tăng 20%. Các ngân hàng trung ương toàn cầu rút ra bài học từ cuộc khủng hoảng 2008, nhanh chóng kích hoạt QE để ổn định thanh khoản, khủng hoảng nhanh chóng được kiểm soát, rồi bước vào chu kỳ thị trường bò liên tiếp hai năm.

Khủng hoảng tài chính 2008: Thời gian dài nhất, giảm sâu nhất

Ngày 9 tháng 10 năm 2007, chỉ số Dow Jones đóng cửa ở 14,164.43 điểm, đến ngày 6 tháng 3 năm 2009 giảm còn 6,544.44 điểm, giảm 53.4%. Nguyên nhân bắt nguồn từ bong bóng internet năm 2000 và sự mất niềm tin sau vụ khủng bố 11/9 năm 2001, khiến Fed hạ lãi suất mạnh mẽ. Trong môi trường lãi suất thấp, nhiều nhà đầu tư vay mượn mua nhà, thị trường nhà đất tăng nóng trong ngắn hạn. Ngân hàng cho vay không đủ khả năng trả nợ, rồi các khoản vay được đóng gói thành các sản phẩm tài chính bán lại, chuyển giao rủi ro nhiều lớp. Sau khi giá nhà tăng quá cao, việc tăng lãi suất để kiềm chế lạm phát khiến nhà đầu tư rút lui, giá nhà giảm mạnh gây sụp đổ dây chuyền. Chính phủ bắt đầu các gói kích thích năm 2009, nhưng thị trường gấu vẫn chưa kết thúc cho đến tháng 3 năm 2013, khi Dow Jones trở lại đỉnh năm 2007 mới thực sự kết thúc.

Bong bóng internet năm 2000: Phổ biến các cổ phiếu công nghệ

Thập niên 1990, phát triển mạng internet thúc đẩy nhiều công ty công nghệ niêm yết, nhưng phần lớn thiếu lợi nhuận thực, chỉ dựa vào kỳ vọng lợi nhuận và thổi phồng ý tưởng. Định giá doanh nghiệp bị bong bóng lớn, khi có người rút vốn, thị trường lập tức sụp đổ. Kết thúc đợt tăng trưởng dài nhất này còn gây ra suy thoái kinh tế năm sau, cộng thêm vụ khủng bố 11/9 làm trầm trọng thêm sự sụp đổ của thị trường.

Thứ hai đen tối năm 1987: Giao dịch lập trình làm tăng hoảng loạn

Ngày 19 tháng 10 năm 1987 (thứ Hai), chỉ số Dow Jones giảm 22.62%, là một thời khắc lịch sử của Phố Wall. Thị trường tăng trưởng kéo dài nhiều năm kể từ đầu thập niên 1980, đến năm 1987, Fed liên tục tăng lãi suất, tình hình Trung Đông căng thẳng khiến thị trường điều chỉnh. Đặc biệt, sự xuất hiện của giao dịch lập trình (algorithmic trading) đã tự động kích hoạt các lệnh bán khi giá giảm mạnh, làm tăng tốc độ giảm. Chính phủ rút ra bài học từ cuộc khủng hoảng 1929, ngay sau đó đã đưa ra các biện pháp ổn định như cắt lãi suất, cơ chế ngắt mạch để hạn chế hoảng loạn. Sau 1 năm 4 tháng, thị trường trở lại đỉnh cũ, nhanh hơn nhiều so với cuộc suy thoái kéo dài 10 năm sau 1929, cho thấy thị trường đã học cách tiêu hóa thông tin tiêu cực.

Khủng hoảng dầu mỏ 1973-1974: Thời kỳ lạm phát đình trệ

Năm 1973, chiến tranh Trung Đông thứ tư bùng nổ, OPEC cấm vận dầu mỏ và giảm sản lượng, giá dầu tăng từ 3 USD lên 12 USD mỗi thùng (tăng 300%) trong vòng nửa năm. Điều này làm trầm trọng thêm áp lực lạm phát đã có từ đầu năm (CPI đầu năm 1973 đã tăng 8%), gây ra hiện tượng “lạm phát đình trệ” — GDP giảm 4.7% năm 1974 trong khi lạm phát đạt 12.3%. Thị trường chứng khoán Mỹ bắt đầu giảm từ đỉnh tháng 1 năm 1973, khủng hoảng dầu mỏ và vụ Watergate càng làm giảm niềm tin, chỉ số S&P 500 giảm 48%, Dow Jones mất gần một nửa giá trị. Thị trường gấu kéo dài 21 tháng, là đợt sụp đổ hệ thống dài nhất và sâu nhất trong lịch sử hiện đại. Sau đó, Fed tăng lãi suất để kiềm chế lạm phát, nhưng phục hồi kinh tế chậm chạp.