Hiểu rõ chu kỳ thị trường giảm giá: Nhìn nhận cơ hội đầu tư từ xu hướng lịch sử

Trong quá trình phát triển dài hạn của thị trường vốn, gấu thị trường và bò thị trường luân phiên xuất hiện, như sóng thủy triều tuần hoàn. Nhiều nhà đầu tư say mê với cảm giác lợi nhuận trong bò thị trường, nhưng thường hoảng loạn khi gấu thị trường đến. Thực tế, thời điểm thực sự kiểm tra khả năng đầu tư chính là khi tài sản giảm mạnh đột ngột.

Gấu thị trường là gì? Định nghĩa cốt lõi trong một câu

Khi giá trị tài sản thị trường giảm hơn 20% so với đỉnh gần nhất, và xu hướng giảm này có thể kéo dài từ vài tháng đến vài năm, thì đã bước vào giai đoạn gấu thị trường (Bear Market).

Lấy ví dụ thị trường chứng khoán Mỹ năm 2022: Chỉ số Dow Jones từ đỉnh cao ngày 5 tháng 1 là 36,952.65 điểm, giảm xuống cuối ngày 26 tháng 9 còn 29,260.81 điểm, giảm gần 21%, chính thức bước vào gấu thị trường.

Tương ứng, khi giá tài sản phục hồi hơn 20% từ đáy, gọi là bò thị trường (Bull Market).

Cần chú ý rằng, phạm vi của gấu thị trường rất rộng — không chỉ giới hạn trong cổ phiếu, mà còn bao gồm trái phiếu, bất động sản, kim loại quý, hàng hóa, ngoại hối, tài sản mã hóa và tất cả các loại tài sản có biến động giá.

Phân biệt quan trọng: Gấu thị trường khác với điều chỉnh thị trường (Correction). Điều chỉnh là khi tài sản giảm từ đỉnh cao 10%-20%, là điều chỉnh ngắn hạn, tần suất cao nhưng thời gian ngắn; còn gấu thị trường thể hiện một giai đoạn dài hơn, mang tính hệ thống, ảnh hưởng sâu sắc đến tâm lý và phân bổ tài sản.

Khi nào gấu thị trường đến? Năm dấu hiệu dự báo chính

1. Mức giảm giá biểu thị: Điều chỉnh sâu hơn 20%

Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC) rõ ràng định nghĩa: Khi các chỉ số chính giảm 20% trở lên trong vòng hai tháng, thị trường được coi là đã bước vào gấu. Đây là tiêu chuẩn định lượng trực quan nhất.

2. Quy luật thời gian: Chu kỳ trung bình khoảng 367 ngày

Quan sát lịch sử chỉ số S&P 500: Trong 140 năm qua, đã xuất hiện 19 lần gấu, trung bình giảm 37.3%, kéo dài trung bình 289 ngày. Tuy nhiên, cũng có ngoại lệ — năm 2020, do tác động của dịch bệnh, gấu chỉ kéo dài 1 tháng, là chu kỳ gấu ngắn nhất trong lịch sử. Trong đa số trường hợp, chỉ số cần giảm khoảng 38% mới chuyển xu hướng, còn để phục hồi về đỉnh cũ thì mất nhiều năm.

3. Suy thoái kinh tế và tỷ lệ thất nghiệp tăng đồng thời

Gấu thị trường thường đi kèm với suy thoái kinh tế, tỷ lệ thất nghiệp cao và sức mua giảm. Trong tình hình này, ngân hàng trung ương thường kích hoạt chính sách nới lỏng định lượng (QE) để cứu thị trường. Nhưng theo kinh nghiệm lịch sử, đợt tăng trước khi QE bắt đầu thường chỉ là phản ứng kỹ thuật trong gấu, chưa thoát khỏi gấu thực sự.

4. Bong bóng tài sản phồng to quá mức

Giá hàng hóa thường biến động xa so với giá trị thực. Gấu thị trường thường bắt nguồn từ vỡ bong bóng — khi giá bị đẩy lên quá cao không ai mua nữa, sẽ kích hoạt đà giảm nhanh. Giai đoạn mở rộng kinh tế ít khi xuất hiện gấu, nhưng khi tài sản ở đỉnh bong bóng, thị trường thể hiện sự điên cuồng phi lý, ngân hàng trung ương sẽ thắt chặt tiền tệ để kiềm chế lạm phát quá cao, dẫn đến chu kỳ gấu.

5. Suy sụp tâm lý thị trường

Khi các nhà tham gia thị trường bi quan về triển vọng, người tiêu dùng cắt giảm chi tiêu, doanh nghiệp cắt giảm tuyển dụng và đầu tư, kỳ vọng lợi nhuận doanh nghiệp giảm sút, thì ba yếu tố này kết hợp sẽ gây ra đợt giảm giá cổ phiếu mạnh.

Nguyên nhân chính của các lần gấu thị trường trước

Suy sụp niềm tin và đảo ngược kỳ vọng

Mất niềm tin vào triển vọng kinh tế là nguyên nhân phổ biến nhất. Người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu, doanh nghiệp thu hẹp quy mô, nhà đầu tư rút vốn để tránh rủi ro, tạo thành phản hồi tiêu cực tự củng cố.

Bong bóng giá và hiệu ứng giẫm đạp

Khi giá tài sản lệch xa giá trị thực, đợt bán tháo đầu tiên sẽ gây ra phản ứng dây chuyền. Thị trường hoảng loạn, tốc độ giảm giá tăng nhanh, niềm tin càng suy yếu.

Chấn động địa chính trị và tài chính

Các sự kiện lớn như sụp đổ tổ chức tài chính, khủng hoảng nợ quốc gia, xung đột vũ trang có thể gây hoảng loạn thị trường. Ví dụ như chiến tranh Nga-Ukraine đẩy giá năng lượng tăng cao, căng thẳng thương mại Mỹ-Trung làm gián đoạn chuỗi cung ứng, đều là các ví dụ điển hình.

Chính sách tiền tệ thắt chặt

Việc Cục Dự trữ Liên bang (Fed) nâng lãi suất, thu hẹp bảng cân đối kế toán trực tiếp làm giảm thanh khoản thị trường, kìm hãm chi tiêu của doanh nghiệp và người tiêu dùng, khiến thị trường chứng khoán chịu áp lực.

Sự kiện đột ngột kiểu “thiên nga đen”

Thảm họa thiên nhiên, dịch bệnh, khủng hoảng năng lượng và các yếu tố không thể kiểm soát khác có thể gây sụt giảm mạnh toàn cầu trong thời gian ngắn. Năm 2020, dịch COVID-19 đã gây ra cú sốc gấu ngắn hạn nhưng dữ dội.

Sáu lần gấu thị trường gần đây của thị trường Mỹ

2022: Thu hẹp bảng cân đối + xung đột địa chính trị + gián đoạn chuỗi cung ứng

Gấu bắt đầu ngày 4 tháng 1 năm 2022. Sau dịch, các ngân hàng trung ương toàn cầu kích hoạt QE mạnh mẽ gây lạm phát vượt kiểm soát, đúng lúc chiến tranh Nga-Ukraine đẩy giá lương thực và dầu mỏ tăng cao, Fed buộc phải tăng lãi suất và thu hẹp bảng cân đối để kiềm chế lạm phát. Niềm tin thị trường sụp đổ, đặc biệt là các cổ phiếu công nghệ tăng nóng hai năm trước bị tổn thất nặng. Chu kỳ tăng lãi suất vẫn tiếp tục, dự kiến gấu sẽ kéo dài ít nhất đến năm 2023.

2020: Dịch bệnh đen tối, gấu ngắn nhất

Từ đỉnh cao ngày 12 tháng 2 của Dow Jones là 29,568 điểm, giảm xuống mức thấp nhất ngày 23 tháng 3 còn 18,213 điểm, nhưng chỉ mất 14 ngày, đến ngày 26 tháng 3 đã phục hồi lên 22,552 điểm (tăng hơn 20%), chính thức thoát khỏi gấu. Đây là gấu ngắn nhất trong lịch sử. Các ngân hàng trung ương toàn cầu rút ra bài học từ khủng hoảng 2008, nhanh chóng thực hiện QE để ổn định thanh khoản, giải quyết nhanh khủng hoảng, rồi sau đó là hai năm bùng nổ thị trường bò.

2008: Khủng hoảng tín dụng dưới chuẩn, sụp đổ hệ thống

Từ ngày 9 tháng 10 năm 2007 (14,164.43 điểm) đến 6 tháng 3 năm 2009 (6,544.44 điểm), giảm 53.4%. Nguyên nhân bắt nguồn từ bong bóng internet 2000 và sự kiện 11/9/2001, sau đó Fed giảm lãi suất mạnh để kích thích thị trường. Tiền rẻ dẫn đến bong bóng nhà đất, ngân hàng đẩy các khoản vay thế chấp rủi ro cao thành các sản phẩm tài chính phức tạp rồi bán ra. Khi giá nhà tăng quá cao, Fed bắt đầu nâng lãi suất, nhà đầu tư bất động sản rút lui, gây ra sụp đổ dây chuyền. Mãi đến ngày 5 tháng 3 năm 2013, Dow Jones mới trở lại đỉnh năm 2007, mất hơn 5 năm.

2000: Bong bóng công nghệ, kết thúc chu kỳ bò dài

Trong cơn sốt internet thập niên 1990, nhiều công ty công nghệ cao không có lợi nhuận thực sự nhưng vẫn niêm yết ồ ạt, thị trường chỉ còn là trò chơi thổi phồng. Khi nhà đầu tư bắt đầu rút vốn, hiệu ứng giẫm đạp phá vỡ định giá, gây suy thoái kinh tế kéo dài một năm, cộng thêm tác động của 11/9, thị trường giảm tốc nhanh.

1987: Thứ Hai đen tối, giảm 22.62% trong ngày

Ngày 19 tháng 10 năm 1987, chỉ số Dow Jones giảm 22.62% trong một ngày. Từ năm 1980, thị trường Mỹ liên tục tăng trưởng, đến 1987 Fed liên tục nâng lãi, căng thẳng Trung Đông tăng cao, cùng với giao dịch lập trình làm tăng mạnh đợt bán tháo. Chính phủ rút ra bài học từ cuộc Đại Suy thoái 1929, nhanh chóng hạ lãi suất và đưa ra cơ chế ngắt quãng giao dịch (circuit breaker), giúp thị trường trong 14 tháng trở lại đỉnh cũ, tốc độ phục hồi nhanh hơn nhiều so với cuộc Đại Suy thoái kéo dài 10 năm năm 1929, chứng tỏ thị trường đã học cách tự điều chỉnh.

1973-1974: Khủng hoảng giá dầu và cơn bão lạm phát đình trệ

Sau chiến tranh Yom Kippur (Chiến tranh Tháng Tư), OPEC cấm vận các nước ủng hộ Israel, giá dầu tăng từ 3 USD/thùng lên 12 USD/thùng (tăng 300%) trong nửa năm. Điều này làm trầm trọng thêm áp lực lạm phát 8% của Mỹ, dẫn đến vòng luẩn quẩn lạm phát đình trệ — năm 1974, GDP giảm 4.7%, lạm phát đạt 12.3%. Chỉ số S&P 500 giảm 48%, Dow Jones mất phân nửa giá trị, kéo dài 21 tháng. Đây là khủng hoảng hệ thống sâu và dài nhất trong lịch sử thị trường Mỹ hiện đại, dù Fed sau đó nâng lãi để kiềm chế lạm phát, hiệu quả vẫn hạn chế.

Ba chiến lược đầu tư đối phó trong gấu thị trường

Chiến lược phòng thủ: Giữ tiền mặt, giảm thiểu rủi ro

Mục tiêu chính trong gấu là sống sót và kiếm lời. Giữ đủ tiền mặt để đối phó biến động; giảm tỷ lệ đòn bẩy; hạn chế đầu tư vào các tài sản có P/E quá cao hoặc P/B quá lớn, vì đây là các tài sản tăng mạnh nhất trong bò và giảm sâu nhất trong gấu.

Chiến lược chọn lọc: Ưu tiên tài sản phòng thủ và cổ phiếu vượt giá

Nếu bắt buộc phải đầu tư, ưu tiên các ngành ít chịu ảnh hưởng kinh tế như y tế, hàng tiêu dùng thiết yếu. Đồng thời chú ý các cổ phiếu chất lượng đã bị bán quá mức, dựa trên vùng P/E lịch sử, khi P/E về vùng thấp có thể mua dần dần. Các công ty này cần có lợi thế cạnh tranh bền vững, duy trì vị thế trong chu kỳ kinh tế tiếp theo. Nếu không đủ khả năng phân tích cổ phiếu, có thể chọn ETF thị trường lớn, chờ khi kinh tế phục hồi để bắt kịp xu hướng.

Chiến lược công cụ: Sử dụng phái sinh để bắt đáy

Trong gấu, xác suất giảm cao, khả năng short (bán khống) cũng cao. Có thể dùng CFD (hợp đồng chênh lệch) để mở vị thế bán. CFD là hợp đồng dựa trên chênh lệch giá, không liên quan đến giao dịch thực tế, phù hợp với các tài sản như chỉ số, ngoại hối, hợp đồng tương lai, cổ phiếu, kim loại quý, đặc biệt trong giai đoạn gấu để tìm kiếm cơ hội short.

Làm thế nào phân biệt phản ứng phục hồi trong gấu và đảo chiều thực sự?

Phản ứng phục hồi trong gấu (bẫy gấu) là các đợt tăng ngắn hạn trong xu hướng giảm, thường kéo dài vài ngày đến vài tuần, khi tăng hơn 5% có thể coi là phản hồi. Thường gây nhầm lẫn, khiến nhà đầu tư nghĩ rằng bò thị trường đã bắt đầu, nhưng thực tế, giá cổ phiếu không đi thẳng lên mà cần xác nhận bằng các dấu hiệu như tăng liên tục trong nhiều ngày hoặc nhiều tháng, hoặc đột phá 20% trong một lần để thoát khỏi phạm vi gấu.

Ba chỉ số quan trọng để đánh giá

1. Chỉ số rộng: Hơn 90% cổ phiếu giao dịch trên 10 ngày trung bình động
2. Tỷ lệ tăng giảm: Tỷ lệ cổ phiếu tăng trên 50%
3. Tỷ lệ đỉnh mới: Hơn 55% cổ phiếu lập đỉnh mới trong 20 ngày

Khi các chỉ số này đồng thời xuất hiện, mới xác nhận chu kỳ tăng mới thực sự bắt đầu.

Tóm lại

Gấu thị trường không phải là tận cùng, mà là cơ hội để tái cấu trúc phân bổ tài sản. Quan trọng là có thể nhận biết sớm tín hiệu khởi đầu gấu, sử dụng công cụ tài chính hợp lý để bảo vệ tài sản và tìm kiếm cơ hội.

Với nhà đầu tư thận trọng, điều quan trọng nhất trong gấu là kiên nhẫn và kỷ luật — dự trữ đủ tiền mặt để đối phó biến động; thực hiện các nguyên tắc cắt lỗ và chốt lời chặt chẽ để bảo vệ vốn; giữ bình tĩnh chờ đợi chu kỳ phục hồi tiếp theo. Thay đổi tâm lý, nắm bắt nhịp điệu, cả mua lẫn bán đều có cơ hội, nhưng điều kiện tiên quyết là sống sót đến khi thị trường thực sự khởi sắc.