phần bù rủi ro là gì

Phần bù rủi ro là gì?

Phần bù rủi ro là khoản lợi suất bổ sung mà nhà đầu tư yêu cầu để đổi lấy việc chấp nhận rủi ro cao hơn so với mức lợi suất phi rủi ro. Đây là chỉ số then chốt giúp đánh giá liệu mức lợi nhuận tiềm năng của các tài sản khác nhau có xứng đáng với rủi ro phải chịu hay không.

Mức lợi suất phi rủi ro có thể được xem là “ngưỡng tối thiểu”—chẳng hạn như lợi suất trái phiếu chính phủ cùng loại tiền tệ và kỳ hạn. Bất kỳ lợi suất kỳ vọng nào từ một tài sản vượt qua ngưỡng này đều được coi là phần bù rủi ro của tài sản đó. Khoản vượt trội này nhằm bù đắp cho các yếu tố bất định như biến động giá, rủi ro vỡ nợ, thanh khoản hạn chế và thay đổi chính sách.

Tại sao phần bù rủi ro tồn tại?

Phần bù rủi ro tồn tại vì nhà đầu tư luôn đòi hỏi sự bù đắp cho dòng tiền không chắc chắn và nguy cơ thua lỗ. Nếu không có phần bù này, phần lớn nhà đầu tư sẽ ưu tiên giữ vốn ở các tài sản an toàn với lợi suất ổn định.

Doanh nghiệp có thể vỡ nợ, giá cổ phiếu dao động mạnh, trái phiếu có thể thiếu thanh khoản, còn giao thức crypto đối mặt với rủi ro kỹ thuật hoặc quản trị. Những bất định này khiến nhà đầu tư đòi hỏi lợi suất cao hơn so với trái phiếu chính phủ để bù đắp cho nguy cơ thua lỗ và chi phí cơ hội.

Phần bù rủi ro được tính như thế nào?

Công thức tiêu chuẩn để tính phần bù rủi ro là: Phần bù rủi ro = Lợi suất kỳ vọng − Lợi suất phi rủi ro. Các bước quan trọng là lựa chọn đúng “lợi suất phi rủi ro” và ước tính hợp lý “lợi suất kỳ vọng”.

Bước 1: Xác định lợi suất phi rủi ro. Thường sử dụng lợi suất trái phiếu chính phủ cùng loại tiền tệ và kỳ hạn—ví dụ trái phiếu chính phủ 1 năm hoặc 10 năm.

Bước 2: Ước tính lợi suất kỳ vọng của tài sản. Có thể dựa trên trung bình lịch sử, mô hình chiết khấu dòng tiền, hoặc các phương pháp ngầm định từ thị trường. Với cổ phiếu, lợi suất kỳ vọng có thể suy ra từ lợi nhuận và định giá doanh nghiệp; với tài sản crypto, cân nhắc tốc độ ứng dụng dài hạn, động lực cung-cầu và dòng tiền giao thức (như chia sẻ phí).

Bước 3: Lấy kết quả trừ để xác định phần bù rủi ro, sau đó phân tích dựa trên các yếu tố rủi ro cụ thể—như biến động thị trường, rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản.

Ví dụ: Nếu lợi suất kỳ vọng hàng năm của một tài sản là 10% và lợi suất trái phiếu chính phủ tương đương là 3%, phần bù rủi ro khoảng 7%.

Phần bù rủi ro khác nhau thế nào giữa cổ phiếu và trái phiếu?

Đối với cổ phiếu, phần bù rủi ro thường gọi là phần bù rủi ro cổ phiếu, phản ánh mức lợi suất bổ sung cần thiết khi đầu tư vào cổ phiếu thay vì trái phiếu chính phủ. Đối với trái phiếu, phần bù rủi ro thường thể hiện qua chênh lệch tín dụng—là sự khác biệt về lợi suất giữa trái phiếu doanh nghiệp và trái phiếu chính phủ tương đương.

Phần bù rủi ro cổ phiếu nhằm bù đắp cho sự bất định về thu nhập, biến động định giá và tính ổn định cổ tức. Các nghiên cứu học thuật và thị trường cho thấy phần bù rủi ro cổ phiếu ngầm định đối với cổ phiếu Mỹ dao động từ 3% đến 6% trong dài hạn (nguồn: Aswath Damodaran, cập nhật hàng tháng năm 2024). Mức này thay đổi theo lãi suất và tâm lý thị trường.

Chênh lệch tín dụng biến động theo xếp hạng tín dụng và chu kỳ kinh tế. Trái phiếu doanh nghiệp hạng đầu tư thường có chênh lệch tín dụng thấp hơn trái phiếu lợi suất cao (junk bond). Xu hướng gần đây tại Mỹ cho thấy chênh lệch tín dụng hạng đầu tư dao động từ 1% đến 2%, còn trái phiếu lợi suất cao dao động từ 3% đến 6% (nguồn: Chỉ số trái phiếu ICE BofA, xu hướng 2020–2024).

Phần bù rủi ro có ý nghĩa gì đối với tài sản crypto?

Đối với tài sản crypto, phần bù rủi ro phản ánh lợi suất bổ sung từ đầu tư token hoặc các chiến lược sinh lời on-chain so với các phương án an toàn hơn. Ví dụ, lợi suất hàng năm từ staking, lending hoặc cung cấp thanh khoản trừ đi mức lợi suất thấp rủi ro của stablecoin hoặc mức phi rủi ro tính theo tiền pháp định trong cùng kỳ, sẽ xấp xỉ phần bù rủi ro của chiến lược đó.

Các rủi ro đặc thù của crypto gồm biến động giá, lỗ hổng hợp đồng thông minh, rủi ro thanh lý, bất định về quản trị và pháp lý, cũng như thanh khoản on-chain hạn chế. Nếu một token cung cấp staking với lợi suất hàng năm 8% trong khi lợi suất stablecoin tương ứng khoảng 4%, mức chênh lệch danh nghĩa 4% này bù đắp cho các bất định trên. Tuy nhiên, việc giá token giảm có thể ảnh hưởng lớn đến tổng lợi nhuận thực tế.

Phần bù rủi ro liên quan như thế nào đến lợi suất phi rủi ro?

Phần bù rủi ro được đo lường so với lợi suất phi rủi ro—lợi suất phi rủi ro càng cao thì yêu cầu lợi suất vượt trội ở các tài sản khác càng lớn để trở nên hấp dẫn. Ngược lại, trong môi trường lãi suất thấp, ngay cả các mức lợi suất danh nghĩa khiêm tốn cũng trở nên cạnh tranh.

Lợi suất phi rủi ro lựa chọn cần phù hợp cả về loại tiền tệ và kỳ hạn. Trong tài chính truyền thống, thường sử dụng lợi suất trái phiếu chính phủ có xếp hạng tín dụng cao. Với đầu tư crypto tính bằng USD, lợi suất trái phiếu Kho bạc Mỹ là tham chiếu; nếu tập trung vào lợi suất stablecoin an toàn on-chain, có thể dùng mức này—tuy nhiên cần lưu ý stablecoin không hoàn toàn “phi rủi ro”.

Nhà đầu tư áp dụng phần bù rủi ro như thế nào trong quyết định đầu tư?

Việc áp dụng phần bù rủi ro giúp so sánh giá trị rủi ro–lợi nhuận của các tài sản và chiến lược khác nhau. Nếu phần bù rủi ro của một tài sản cao hơn hẳn so với các tài sản cùng loại, có thể đó là phần bù cho rủi ro đặc thù—hoặc đơn giản là mức rủi ro nền tảng cao hơn.

Bước 1: Chọn mức lợi suất phi rủi ro phù hợp với kỳ hạn tương ứng cho tài sản mục tiêu.

Bước 2: Ước tính lợi suất kỳ vọng cho chiến lược và xác định các rủi ro chính (giá, tín dụng, thanh khoản, hợp đồng thông minh).

Bước 3: Tính phần bù rủi ro và so sánh với các chiến lược tương tự để hỗ trợ đa dạng hóa danh mục và xác định quy mô vị thế.

Trong thực tế, hãy so sánh các sản phẩm sinh lời hoặc staking khác nhau trên nền tảng như Gate. Ví dụ, đánh giá sự khác biệt giữa APY staking của token và APY tiết kiệm stablecoin trên nền tảng như một chỉ báo phần bù rủi ro; sau đó cân nhắc lịch sử giá token, thời gian khóa và tình trạng kiểm toán hợp đồng để quyết định phân bổ. Lợi nhuận không được đảm bảo—cần liên tục rà soát lại.

Các loại phần bù rủi ro phổ biến là gì?

Các loại phần bù rủi ro quan trọng gồm phần bù rủi ro thị trường, phần bù rủi ro tín dụng, phần bù rủi ro thanh khoản, phần bù kỳ hạn và phần bù chính sách/pháp lý—mỗi loại nhằm bù đắp cho các nguồn rủi ro khác nhau.

Phần bù rủi ro thị trường: Bù đắp cho việc chịu biến động chung của thị trường—trọng tâm trong đánh giá lợi nhuận dài hạn của cổ phiếu và tài sản crypto.

Phần bù rủi ro tín dụng: Bù đắp cho rủi ro vỡ nợ—thể hiện qua chênh lệch tín dụng của trái phiếu.

Phần bù rủi ro thanh khoản: Bù đắp cho khó khăn khi bán tài sản nhanh hoặc không bị chiết khấu sâu—phổ biến ở cổ phiếu vốn hóa nhỏ, token dài đuôi, hoặc pool on-chain kém thanh khoản.

Phần bù kỳ hạn: Bù đắp cho việc nắm giữ tài sản dài hạn do bất định tăng theo thời gian.

Phần bù chính sách/pháp lý: Khoản bù bổ sung để đối phó với các thay đổi chính sách hoặc rủi ro pháp lý.

Những yếu tố nào ảnh hưởng đến sự thay đổi của phần bù rủi ro?

Phần bù rủi ro biến động theo điều kiện vĩ mô và thị trường. Lãi suất, kỳ vọng lạm phát, triển vọng tăng trưởng kinh tế, biến động thị trường (ví dụ VIX), tình trạng thanh khoản và khẩu vị rủi ro của nhà đầu tư đều ảnh hưởng đến mức phần bù rủi ro.

Khi lãi suất tăng, mức lợi suất phi rủi ro cao hơn đồng nghĩa các tài sản phải tạo ra lợi suất vượt trội lớn hơn để thu hút nhà đầu tư; khi biến động hoặc bất định tăng, phần bù rủi ro thường tăng lên. Khi thanh khoản dồi dào và khẩu vị rủi ro của nhà đầu tư tăng, phần bù rủi ro có xu hướng thu hẹp do nhiều người sẵn sàng chấp nhận rủi ro hơn.

Trên thị trường crypto, các vụ hack, diễn biến pháp lý, thay đổi thanh khoản vĩ mô và biến động cung/cầu stablecoin đều ảnh hưởng đến mức bù đắp yêu cầu cho rủi ro—thể hiện qua sự thay đổi của các mức lợi suất staking và lending.

Những rủi ro và hiểu lầm phổ biến về phần bù rủi ro là gì?

Phần bù rủi ro không cố định hay được đảm bảo—chúng là khái niệm động, phụ thuộc vào kỳ vọng và định giá thị trường. Một hiểu lầm phổ biến là chỉ tập trung vào mức lợi suất hàng năm cao mà không cân nhắc rủi ro nền tảng hoặc biến động giá—dẫn đến lợi nhuận danh nghĩa cao nhưng kết quả thực tế có thể không như mong đợi.

Các sai lầm thường gặp gồm: không khớp loại tiền/kỳ hạn của tài sản; coi stablecoin là hoàn toàn phi rủi ro; chỉ dựa vào một mô hình để ước tính lợi suất kỳ vọng; bỏ qua rủi ro thanh khoản hoặc thanh lý; hoặc tập trung quá mức vào các sản phẩm có phần bù cao. Để đảm bảo an toàn vốn: đa dạng hóa đầu tư, sử dụng lệnh cắt lỗ hoặc giới hạn vị thế, đánh giá kỹ rủi ro hợp đồng/nền tảng và chủ động nghiên cứu độc lập.

Tóm lại: Phần bù rủi ro cung cấp một chuẩn tham chiếu thống nhất để so sánh các khoản đầu tư. Bằng cách xác định rõ mức lợi suất phi rủi ro, ước tính hợp lý lợi suất kỳ vọng và nhận diện nguồn rủi ro, nhà đầu tư có thể ra quyết định có hệ thống giữa cổ phiếu, trái phiếu và tài sản crypto. Lưu ý phần bù rủi ro sẽ thay đổi theo biến động thị trường—lợi nhuận không được đảm bảo; an toàn vốn và quản trị rủi ro chặt chẽ luôn là ưu tiên hàng đầu.

FAQ

Phần bù rủi ro thị trường là gì? Vai trò của nó trong CAPM?

Phần bù rủi ro thị trường là khoản lợi suất bổ sung mà nhà đầu tư yêu cầu để chấp nhận rủi ro chung của toàn thị trường. Trong mô hình CAPM (Capital Asset Pricing Model), phần bù này dùng để tính lợi suất kỳ vọng của cổ phiếu. Cụ thể: Lợi suất kỳ vọng = Lợi suất phi rủi ro + β × Phần bù rủi ro thị trường. Ở đây, phần bù rủi ro thị trường thể hiện mức đền bù mà nhà đầu tư yêu cầu khi chấp nhận rủi ro toàn thị trường so với tài sản an toàn. Điều này giúp đánh giá khoa học liệu đầu tư cổ phiếu có xứng đáng hay không.

“Risk Premium” trong tiếng Anh là gì?

Thuật ngữ tiếng Anh của 风险溢价 là “Risk Premium”. Các thuật ngữ liên quan thường dùng trong tài chính gồm “Market Risk Premium” và “Equity Risk Premium”. Hiểu rõ các khái niệm này sẽ hữu ích khi đọc tài liệu tài chính quốc tế hoặc nghiên cứu học thuật.

Phần bù rủi ro cổ phiếu là gì?

Phần bù rủi ro cổ phiếu là khoản lợi suất bổ sung mà nhà đầu tư yêu cầu từ cổ phiếu so với các tài sản ít rủi ro hơn như trái phiếu. Do cổ phiếu có biến động lớn và lợi nhuận kém ổn định hơn trái phiếu, nhà đầu tư đòi hỏi lợi suất cao hơn để bù đắp cho sự bất định này. Ví dụ: nếu trái phiếu có lợi suất 3%/năm nhưng cổ phiếu cần đạt 8% để hấp dẫn nhà đầu tư, phần bù rủi ro cổ phiếu là 5%.

Phần bù rủi ro tài sản crypto thường cao hơn tài sản truyền thống?

Đúng vậy—phần bù rủi ro trong tài sản crypto thường cao hơn nhiều so với thị trường truyền thống. Thị trường crypto thường có thanh khoản thấp hơn, biến động giá mạnh hơn và bất định pháp lý lớn hơn—vì vậy nhà đầu tư yêu cầu mức bù trừ cao hơn khi chấp nhận các rủi ro này. Điều này phản ánh việc định giá toàn diện mọi rủi ro đặc thù của crypto; nhà đầu tư mới cần hiểu rằng phần bù cao luôn đi kèm rủi ro lớn.

Tại sao phần bù rủi ro đôi khi giảm nhanh?

Phần bù rủi ro thường giảm trong các giai đoạn lạc quan hoặc khi khẩu vị rủi ro của nhà đầu tư tăng. Khi tâm lý cải thiện, triển vọng kinh tế tích cực hoặc thanh khoản dồi dào, nhà đầu tư chấp nhận mức bù thấp hơn để chịu rủi ro—khiến phần bù thu hẹp. Ngược lại, khi xảy ra hoảng loạn hoặc sự kiện bất lợi, phần bù rủi ro tăng vọt—đây là yếu tố quan trọng cần cân nhắc khi đầu tư.