Điều tra 301 của Mỹ là sự phản bội kép đối với các quy tắc đa phương và sự thống nhất giữa lãnh đạo Mỹ-Trung | Nhận xét nóng từ các chuyên gia

Trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng trong lĩnh vực kinh tế và thương mại ngày nay, quy tắc đa phương vẫn là nền tảng giữ gìn trật tự quốc tế. Tuy nhiên, Mỹ vẫn kiên quyết thúc đẩy điều tra 301, nhằm tăng thuế đơn phương một lần nữa. Gần đây, Mỹ đã dựa trên lý do “dư thừa công suất” để khởi xướng các cuộc điều tra 301 mới đối với nhiều đối tác thương mại chính trên toàn cầu, và có thể dựa trên kết quả điều tra để áp dụng thuế mới, thay thế các biện pháp thuế đã bị Tòa án tối cao bác bỏ trước đó. Hành động này không những vi phạm quy tắc thương mại đa phương của WTO, mà còn phớt lờ các thỏa thuận giữa lãnh đạo Trung-Mỹ và kết quả đàm phán kinh tế thương mại tại Kuala Lumpur. Sự lệch lạc này không chỉ phá hoại sự ổn định trong quan hệ kinh tế thương mại Trung-Mỹ, mà còn làm đen tối sự phục hồi của kinh tế toàn cầu, về bản chất là sự thách thức công khai đối với hệ thống đa phương của chủ nghĩa đơn phương.

Điều 301 của Luật Thương mại năm 1974 của Mỹ là sản phẩm điển hình của pháp luật nội địa vượt trên các quy tắc quốc tế, từ gốc rễ đã đối lập gay gắt với các quy tắc của WTO. Điều khoản 301 trao quyền cho Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ tự quyết định “hành vi thương mại không công bằng” và áp dụng thuế trả đũa một cách đơn phương, hoàn toàn bỏ qua quy trình giải quyết tranh chấp đa phương của WTO. Trong lịch sử, WTO đã phán quyết các biện pháp thuế của Mỹ theo điều 301 (DS543) là vi phạm, và nhiều thành viên WTO như EU, Nhật Bản, Canada đã tham gia với tư cách bên thứ ba, rõ ràng phản đối hành động chủ nghĩa đơn phương của Mỹ. Điều này cho thấy việc duy trì các quy tắc đa phương là nguyện vọng chung của cộng đồng quốc tế. Trong khi đó, Mỹ không kháng cáo, thực chất là tự thừa nhận hành vi vi phạm pháp luật của mình.

Hành động đơn phương của Mỹ là sự phản bội công khai các thỏa thuận song phương Trung-Mỹ. Tháng 10 năm 2025, tại Kuala Lumpur, hai bên đã đạt được những thành quả quan trọng trong đàm phán kinh tế thương mại, bao gồm kéo dài thời gian tạm dừng áp dụng thuế đối xứng, tạm dừng các biện pháp 301 liên quan đến logistics hàng hải và đóng tàu của Trung Quốc, nới lỏng một số kiểm soát xuất khẩu, và hai bên đã nhất trí về nguyên tắc giải quyết bất đồng một cách bình đẳng, tôn trọng. Những thành quả này dựa trên nguyên tắc đôi bên cùng có lợi, qua đối thoại chân thành, tạo nền tảng cho việc làm dịu và ổn định quan hệ kinh tế thương mại Trung-Mỹ. Tuy nhiên, Mỹ lại quay lại khởi động điều tra 301, rõ ràng là phớt lờ tinh thần hợp tác đã được xác lập trong cuộc gặp lãnh đạo cấp cao, và có nguy cơ làm tiêu tan các thành quả tại Kuala Lumpur. Hành động phản bội này nghiêm trọng làm xói mòn niềm tin trong đàm phán song phương, và phơi bày ý đồ thực sự của Mỹ là “đàm phán chỉ để hình thức, đàn áp là thực chất”.

Ai cũng biết, tháng 2 năm 2026, Tòa án tối cao Mỹ đã đa số 6-3 tuyên bố các khoản thuế toàn cầu do chính quyền Trump áp dụng dựa trên Luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế là không có căn cứ pháp luật, và tuyên bố vô hiệu từ đầu. Trong bối cảnh pháp luật nội địa đã phủ nhận tính hợp pháp của các khoản thuế này, Mỹ không những tiếp tục siết chặt kiểm soát xuất khẩu sang Trung Quốc, gia tăng trừng phạt các doanh nghiệp Trung Quốc, mà còn cố tình quay trở lại với điều tra 301, hành vi “biết luật vẫn phạm”, gây rối loạn thực thi các thỏa thuận giữa hai lãnh đạo, phá vỡ ổn định quan hệ kinh tế thương mại Trung-Mỹ.

Chính sách thuế đơn phương của Mỹ về bản chất là hành vi “hại người không lợi mình” mang tính thiển cận. Dữ liệu cho thấy, kể từ năm 2018, hơn 90% chi phí từ các khoản thuế Mỹ áp lên Trung Quốc cuối cùng đều do các nhà nhập khẩu, nhà bán lẻ và người tiêu dùng Mỹ gánh chịu, khiến chi tiêu trung bình hàng năm của các hộ gia đình Mỹ tăng mạnh, đẩy áp lực lạm phát trong nước. Báo cáo của Ủy ban Thương mại Quốc tế Mỹ cũng xác nhận rằng, thiệt hại do thuế 301 gây ra cho các ngành công nghiệp nội địa Mỹ còn lớn hơn lợi ích “bảo vệ” mà nó mang lại. Đồng thời, các nỗ lực của Mỹ nhằm dùng thuế để đàn áp nâng cấp ngành công nghiệp Trung Quốc đã thất bại, ngược lại khiến các sản phẩm nông nghiệp và doanh nghiệp công nghệ cao của Mỹ mất thị trường tại Trung Quốc, chuỗi cung ứng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Chính sách thương mại “kẻ thù giết địch một nghìn, tự hại tám trăm” này không những vi phạm quy luật thị trường, mà còn bị phản đối rộng rãi trong giới doanh nghiệp và người tiêu dùng Mỹ.

Trước các hành động khiêu khích đơn phương của Mỹ, Trung Quốc luôn giữ thái độ lý trí, kiềm chế, kiên trì giải quyết bất đồng qua đối thoại thương lượng, nhưng điều đó không có nghĩa là Trung Quốc sẽ từ bỏ việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Trung Quốc đã rõ ràng tuyên bố, nếu Mỹ cố tình thúc đẩy điều tra 301 và tăng thuế, Trung Quốc sẽ thực hiện mọi biện pháp cần thiết để bảo vệ lợi ích quốc gia, bao gồm cả việc khởi kiện tại WTO. Bản chất của quan hệ kinh tế thương mại Trung-Mỹ là đôi bên cùng có lợi, hợp tác thì hai bên cùng thắng, tranh chấp thì cả hai đều thiệt, duy trì sự ổn định của quan hệ song phương không chỉ phù hợp lợi ích căn bản của nhân dân hai nước, mà còn là kỳ vọng chung của cộng đồng quốc tế.

(Chủ biên bài viết: Lý Vĩnh, Ủy viên Thường vụ Hiệp hội Nghiên cứu WTO Trung Quốc)

(Bài viết từ First Financial)