Nhiều người cảm thấy đầu tư rất khó, quá nhiều thứ phải học, quá rối rắm. Nhưng có một thực tế bị bỏ qua nghiêm trọng: so với những kiến thức và kỹ năng đầu tư, duy trì tâm thế đúng đắn trong đầu tư thực sự còn quý giá hơn nhiều.

Warren Buffett đã tổng kết từ lâu rằng, đầu tư thực ra chỉ có hai môn học — học cách đánh giá giá trị, học cách nhìn nhận biến động. Nghe có vẻ đơn giản, nhưng thực sự làm được điều đó lại ít đến mức đáng kinh ngạc.

Tôi nhận thấy tư duy ngược lại rất hữu ích. Thay vì bối rối không biết làm thế nào cho đúng, tốt hơn hết là loại bỏ những con đường rõ ràng sai lầm trước. Những con đường còn lại, dù không phải là tối ưu nhất, cũng xa rời bản chất quá nhiều.

Chúng ta hãy xem xét 9 sai lầm tâm lý phổ biến nhất trong đầu tư:

**Thứ nhất là chứng nghiện dự đoán**. Luôn đánh giá quá cao khả năng nhìn thấu thị trường của mình, mơ tưởng có thể bắt đáy chính xác, thoát đỉnh đúng lúc, ngày ngày nghĩ xem có nên vào sớm hay không. Kết quả là, liên tục ra tay, liên tục cắt lỗ, cuối cùng chỉ là làm việc cho sàn giao dịch.

**Thứ hai là dao động giữa tham lam và sợ hãi**. Khi tham lam thì không dám xuống tay, nhất định phải chờ giá thấp hơn nữa, chờ rẻ hơn để bán, hoặc ngược lại, đổ hết vốn vào những mục tiêu mình không hiểu rõ, dùng đòn bẩy, phân bổ chi phí, cuối cùng là rối tung lên. Khi sợ hãi thì hoảng loạn cắt lỗ, đổ tiền vào tài sản có giá thấp, trở thành hình mẫu "mua cao bán thấp".

**Thứ ba là theo đuôi mù quáng**. Người khác mua thì mua theo, người khác bán thì bán theo, hoàn toàn không có suy nghĩ độc lập. Vào đỉnh thị trường bò, thoát đáy thị trường gấu, nhiều lần đúng sai lẫn lộn.

**Thứ tư là mua đuổi theo đà tăng, bán tháo theo đà giảm**. Thị trường tăng thì sợ bỏ lỡ, mua theo đà, thị trường giảm thì sợ lỗ lớn, bán vội, cảm xúc dao động theo biểu đồ nến.

**Thứ năm là ghét mất mát và tự lừa dối chính mình**. Khi có lợi nhuận thì cảm thấy tự tin, khi lỗ thì tức tối, thù ghét. Nỗi sợ mất mát lớn hơn mong muốn lợi nhuận, vì vậy thà ôm lấy "chỉ cần không bán thì chưa lỗ" để tự lừa dối, không chấp nhận thực tế, hy vọng một ngày nào đó sẽ gỡ lại.

**Thứ sáu là bị chi phối bởi chi phí đã bỏ ra**. Giá mua như một chiếc gai trong lòng. Lỗ thì cố gắng gồng, tự nhủ sớm muộn gì cũng hòa vốn; lãi nhỏ thì rút lui, sợ lợi nhuận bị teo lại. Hoàn toàn bị ràng buộc bởi các quyết định quá khứ, làm lu mờ khả năng phán đoán hiện tại.

**Thứ bảy là thiên kiến xác nhận**. Chỉ nghe những ý kiến ủng hộ mình, bỏ qua phản đối, không muốn xem xét các yếu tố cơ bản. Ngày càng cố chấp, ngày càng cô lập.

**Thứ tám là mong muốn làm giàu nhanh trong một đêm**. Nhầm lẫn giữa đầu tư và cờ bạc, luôn nghĩ đến việc nhân đôi, nghĩ đến việc tăng trần, nghĩ hôm nay mua ngày mai đã có lãi. Giao dịch liên tục, tưởng rằng đang kiểm soát chủ động, thực ra chỉ đang làm việc cho phí giao dịch, bỏ qua giá trị dài hạn.

**Thứ chín là đánh giá rủi ro quá thấp**. Tự tin thái quá rằng chuyện xấu không thể xảy ra với mình, dùng đòn bẩy, đầu tư vào rủi ro cao, đặt toàn bộ tài sản vào một mục tiêu duy nhất. Một đợt rồi mất hết tất cả.

Thật lòng mà nói, tôi đã từng vướng vào tất cả những cái bẫy này. Hiện tại chúng vẫn còn lởn vởn trong đầu tôi, bởi vì đó là bản chất con người. Đây mới là phần khó nhất — không phải học kiến thức, mà là chiến thắng chính bản thân mình.

Tin vui là tôi đã phần nào có thể bỏ qua những cám dỗ này, vì tôi hiểu rõ chúng đều sai. Nhưng để hoàn toàn làm được? Thật lòng mà nói, vẫn rất khó. Chống lại bản năng con người vốn đã là một trận chiến gian khổ.

Kiến thức có thể học, kinh nghiệm có thể rèn, kỹ năng có thể mài giũa. Nhưng tâm thế đầu tư cần được tôi luyện mỗi ngày, mỗi giờ, từng phút. Đó chính là "luyện trên thực tế" — biết một nguyên lý không khó, nhưng làm được lại rất khó. Hãy coi mỗi giao dịch, mỗi quyết định như một viên đá mài, để rèn luyện tính cách của chính mình qua thực chiến.

Bản chất của đầu tư giá trị thực ra chính là chống lại bản năng con người. Nó bắt buộc bạn phải chống lại lòng tham, kiềm chế nỗi sợ, từ bỏ đám đông, kiểm soát tự cao. Thay thế cảm xúc bằng phân tích lý trí, dùng tư duy dài hạn để chiến thắng mong muốn ngắn hạn, dùng suy nghĩ độc lập để vượt qua tâm lý đám đông, dùng nguyên tắc và kỷ luật để tự ràng buộc chính mình.

Đây là một bài học dài hạn. Nếu bạn cũng đang suy nghĩ về những sai lầm này, chúng ta cùng nhau từ từ hiểu rõ thế nào là tâm thế đầu tư đúng đắn. Chỉ khi thực sự hiểu rõ đâu là sai, bạn mới có thể dần dần đi tới đúng đắn.